Canlılarda Üreme Temel Bilgiler

315

Üreme ya da çoğalma kısaca bir canlının neslini devam ettirmesi olayıdır. Bu olayın iki temel fonksiyonu olduğu söylenebilir. Bunlardan birincisi, yaşamın temel yapı- sının gelecek döllere aktarılması; ikincisi ise yeni bireylerin oluşmasının sağlanmasıdır. Üremeyi sağlayan hücrelerin kalıtım materyalleri türlere özgü özelliklerin değişmeden yavru bireylere aktarılmasını sağlar.

Üreme eşeysiz ve eşeyli olmak üzere iki temel tipte meydana gelmektedir. Eşeysiz üremede tek ata söz konusudur. Bunun sonucu tek atadan meydana gelen yavru bireyler kalıtımsal açıdan tıpatıp atalarının kopyasıdırlar. Basit yapılı canlılardan, evrimsel açıdan gelişmiş bir çok canlı da bile bu tip çoğalmaya rastlanabilmektedir. Eşeyli üremede ise iki farklı atanın rol alması sözkonusudur. Ataların oluşturduğu üreme hücreleri (gametler) nin meydana getirdiği zigot (döllenmiş yumurta hücresi) gelişerek yeni bir birey meydana getirir. Bu şekilde ortaya çıkan yeni bireylerin kalıtsal yapıları, iki atanın kalıtsal yapısından kaynaklanan yeni bir rekombinasyondur.

Eşeysiz Üreme

Giriş bölümünde de belirtildiği gibi eşeysiz üremede tek ata vardır. Yavruların kalıtsal özellikleri tamamen atasına benzer. Genel olarak bakteriler, algler, mantarlar, protozoonlar, süngerler, sölentereler, bryzoonlar ve tunikatlar gibi bir hücreli ve basit yapılı çok hücreli hayvansal organizmalarda görülür. Temel şekli hücre bölünmesine dayanan bu üreme biçiminin meydana geliş şekline göre bir kaç şekli vardır.

Bitkilerde Eşeysiz Üreme

Vejetatif Üreme: Bu üreme şeklinde bitkinin bir parçası veya özelleşmiş bir bölü- münün ayrılarak yeni bir bireyi oluşturması sözkonusudur. Alglerde vejetatif üreme, kolonilerin parçalanması veya tallusun parçalanması gibi yöntemlerle gerçekleşir. Ciğerotlarında ise tallus üzerinde pulcuklar şeklinde gemma adı verilen vejetatif üreme birimleri bulunur. Bu birimler ana bitkiden ayrıldı- ğında yeni bir bitkiyi oluşturma yeteneğine sahiptir.

Eşeysiz Üreme: Bu tip üreme şekli alglerin ilkel gruplarında görülür. Bunlar arasında kamçılı (hareketli) zoospor ile kamçısız (hareketsiz) ve kalın çeperli aplanospor oluşumları çok yaygındır. Örneğin Yeşil Alglerden (Chlorophyta) Chlamydomonas ‘da hücre içinde boyuna ve enine bölünmelerle 2, 4 ya da 8 zoospor oluşturulur. Zoosporlar hücre çeperinin parçalanması ile ortama dağılarak herbiri yeni bir algi meydana getirir.

Yapraklı Karayosunlarında (Musci) sporlar spor kapsüllerinin içinde üretilir ve kapsülün açılması ile ortama dağılırlar. Eğrelti Otlarında ise sporangium topluluğu (sorus) içinde üretilen sporlar bulunur.

Hayvanlarda Eşeysiz Üreme

İkiye Bölünme

Genellikle bir hücrenin ikiye bölünmesi şeklinde olan üreme biçimidir. Bölünmenin zamanı hücrenin belirli bir büyüklüğe ulaşmasıyla saptanır. Çoğunlukla Protista gibi basit organizmalarda görülür. Bu çeşit çoğalmada, canlı (hücre) tüm içeriği ile birlikte ikiye bölünür.

Eşeysiz üremedeki bu bölünme şekli ne olabilir?

Eşeysiz üremede kalıtsal materyalde bir değişiklik söz konusu olmayacağına göre bu bölünme tipinin mitoz bölünme olacağını bilmelisiniz. Bu şekilde ikiye bölünerek iki yeni bireye dönüşen canlı ardından büyümeye başlar.

Çoğa Bölünme

Genelde bir hücreli parazit canlılarda kısa sürede çok fazla birey oluşturmayı sağlayan eşeysiz üreme biçimidir. Sıtma paraziti Plazmodium’un çoğalma evrelerinden birinde görülür. Önce hücre çekirdeği çok sayıda bölünür, ardından çekirdek sayısınca sitoplazmik bölünme meydana gelir.

Tomurcuklanma

Mayalar, süngerler, hidralar, deniz anasının poliplerinde bu çeşit çoğalma görülür. Ata vücudunun küçük bir parçası geri kalan kısmından ayrılır ve yeni bir birey halinde gelişir. Bu durumda yeni meydana gelen organizma atadan tamamen uzakla- şarak yaşamını sürdürebileceği gibi, atasına bağlı kalarak da yaşayabilir. Bu durumda koloni dediğimiz oluşumlar ortaya çıkar.

Rejenerasyon

Canlıların bir önemli özelliği de eksilen bir parçalarını tamamlama ya da tamir etmeleridir. Temelde rejenerasyon adı verilen bu olay aşırı durumda ele alınınca eşeysiz bir üreme şekli olarak karşımıza çıkmaktadır. Ata vücudu parçalara bölünebilir ve sonra her parça kaybolan kısımları yeniler. Böylece yeni bir organizma haline gelir. İlke olarak hayvanın organizasyonu ve gelişmişlik derecesi arttıkça yenilenme yeteneği de o oranında azalır.

Bir çok omurgasız hayvan, deniz yıldızı, yengeçler ve semender, kertenkele gibi bazı omurgalı hayvanlar kuyruk, bacak, kol ya da başka bir organını kaybederse bunların yerine yenilerini yapabilirler. Deniz yıldızı’nda orta diskten parça alması koşuluyla bir kol, tüm vücudu yenileyebilmektedir. Yassı solucanlardan Planaria 200 parçaya ayrılsa bile her parça tam bir bireyi meydana getirir

Spor’la Çoğalma

Bazı hayvansal organizma ve bir çok bitki spor adı verilen, dayanıklı örtüleri olan ve olumsuz koşullara dayanabilme özelliği gösteren özelleşmiş hücrelerle eşeysiz olarak çoğalırlar. Parazitik protozoonlar ve çiçeksiz bitkilerde yaygın olarak görülen bu tip çoğalmadan bitkiler kısmında söz edilecektir.

Eşeyli Üreme

İnsanın da dahil olduğu gelişmiş organizmalarda farklı bireylere ait üreme hücreleri, yumurta ve spermin zigotu (döllenmiş yumurta hücresi) oluşturması şeklinde görülen üreme biçimine eşeyli üreme denir.

Basit organizmalarda eşey hücreleri hem büyüklük hem de yapı bakımından birbirlerine benzerler. Bu tip eşey hücrelerine izogamet, bu çeşit eşeyli üremeye de izogami denir. Gelişmiş canlılarda ise eşey hücreleri hem büyüklük, hem de yapı bakı- mından birbirlerinden farklılık gösterirler. Bu tip eşeyli üremede gametlere heterogamet, üremeye ise heterogami denmektedir. Heterogami’de büyük ve hareketsiz olan dişi eşey hücresi (yumurta hücresi), küçük ve hareketli olan ise erkek üreme hücresi (sperm, spermatozoon) adını almaktadır.

Eşey hücreleri (gametler) gonad adı verilen organlarda oluşur. Bunlardan yumurta hücresi’ni meydana getiren gonada ovaryum (yumurtalık); erkek üreme hücresi’ni meydana getiren gonada ise testis denir. Basit hayvansal organizmaların bazılarında bu iki organ aynı bireyde bulunabilirken (hermafrodit canlı), geliş- miş hayvanlarda bunlar ayrı bireyler üzerinde bulunurlar.

Bildiğiniz hermafrodit canlı var mı?

Hepiniz sümüklü böcek olarak bildiği bağ salyangozu (Helix pomatia) iki eşeyli yani hermafrodit hayvanlardır. Bunlarda bir birey hem erkek hem de dişi üreme sistemine sahiptir. Asalak yassı kurtlar (şeritler-tenya) gibi hermafroditler kendi kendini dölleyebilirken, bir çok hermafrodit canlı kendi kendini dölleyerek çoğalamaz. Bu durumda iki farklı birey karşılıklı birbirini döller.

Kaynak : Canlılarda Üreme, Üreme Sistemleri – Doç.Dr. A.Yavuz KILIÇ Doç.Dr. Ayşen TÜRK

PAYLAŞ
Önceki İçerikRadyasyon Nedir? Radyasyon Hakkında Temel Bilgiler
Sonraki İçerikEski Mezopotamyada Gökbilim – Astronomi
36 yaşındayım. Yıldız Teknik Harita Mühendisliği mezunuyum. Taşınmaz değerlemesi yapıyorum. Bilim,uzay, tarih,arkeoloji konularına ilgi duyuyorum. Ön Türk Tarihini araştırmaktan keyif alıyorum. Yüzüklerin Efendisi ve Türkler üzerine (Orta Dünya'nın Analizi) kitap çalışmam tamamlandı. Yakın zamanda yayımlanacak.

HENÜZ YORUM YOK

CEVAP VER