Kürt Teali Cemiyetini Kim Kurdu?

1042
Yüzüklerin Efendisi romanında yer alan en önemli karakterlerin hangi mitolojilerden alındığını karşılaştırmalı ve detaylı olarak anlatan inceleme-araştırma çalışması "Orta Dünyanın Analizi" çıktı.Yazarından imzalı satın almak için Tıklayın

” Kürt Teali Cemiyeti” İstanbul’da Cağaloğlunda Sihhat ve İçtimaı Muavenet Umum Müdürü Dr. Abdullah Cevdet Bey’in apartmanında  Seyit Abdülkadir ve arkadaşlarınca kurulmuştur.

Hüseyin Şükrü ( Baban) Bey, Dr. Şükrü Mehmet ( Sekban), Muhittin Nami Bey, Babanzade Hikmet ve Aziz Beylerce 1918 yılı Eylül ayında İstanbul’da kurulan Cemiyet Başkanlığına Seyit Abdülkadir’i , başkan yardımcılıklarına Mehmet Ali Bedirhan ve Ferik Fuat Paşa’yı, genel sekreterliğe de Babanzade Şükrü’yü getirmişti.

Eski Hicaz Valisi Mustafa Zihni Paşa, eski Harput Valisi Kemahlı Sabit, Bediüzzaman Molla Said, Muş Milletvekili İlyas Sami, Kaymakan Abdülaziz, Babanzade Hikmet, Şeyhülislam Haydarizade İbrahim, Baytar Çivrilzade Mehmet Nuri, Emin Paşa, Dr. Şükrü Mehmet , Mevlanazade Rıfat, Ferit Ahmet Hamdi Paşa, Topçu yüzbaşısı Emin, emekli savcı Urfalı Tayfur, Kamuran Ali Bedirhan, Kadızade Mehmet Şevki, Kürdistan dergisi başyazarı  Arvasizade Mehmet Şefik, aynı derginin sorumlu müdürü Mehmet Mihri, Jin dergisi  Hamza, Berzencizade Abdülvahit, Heyzanizade Kemal Fevzi örgütün ileri gelenlerindendi.

Osmanlı İmparatorluğu’nda  ilk yasal Kürt örgütü Diyarbakır’da 1908 yılında kuruldu. Örgütün adı, Osmanlı Kürt İttihat ve Terakki Cemiyetiydi. Aynı yıl İstanbul’da Kürt Teavün ve Terakki Cemiyeti kurulmuş ve ömür boyu başkanlığa  Seyit Abdülkadir seçilmişti. 1918 yılında  İstanbul’da Kürdistan Teali Cemiyeti ve Kürdistan Cemiyeti, 1919 yılında  Kürt Neşr-i Maarif Cemiyeti  , Kürt Kadınlar Teali Cemiyeti, Kürt Milli Fırkası , 1921 yılında ise Kürdistan Teşriki Mesai Cemiyeti ile Kürt Talebe Heyvi Cemiyeti kurulacaktı.

Seyit Abdülkadir , Şemdinlili Übeydullah’ın oğluydu. Peygamber soyundan geldiğini ileri süren Nakşibendi Şeyhi Übeydullah, İran’da Kürt Devleti kurmak için ayaklanmış, 1879’da başlayan ayaklanma başarısızlıkla sonuçlanmıştır.

kurt-teaili-cemiyetinden-Bedirhan-ailesi

Kürt Teali Cemiyeti – Bedirhan Ailesi

4 Mart 1919 tarihinde I. Damat Ferit Paşa Hükümetinde Şura-yı Devlet ( Danıştay Başkanı) Reisliğine getirildi. İngilizler o dönemde Mardin’in güneyinden başlayan  Bitlis ve Van illerini içine alan İngiltere’nin korumasında bir Kürdistan devleti kurmayı planlıyorlardı.

Erzurum ve Trabzon’unda  ABD korumasında  Ermenilere verilmesi düşünülmüştü. ABD Cumhurbaşkanı Wilson’un yayınladığı 14 ilke de Kürtlere devlet kurmak için yeşil ışık yakıyordu.

12 Şubat 1919 da Paris Barış Konferasında Ermeni Lideri Boğos Paşa  isteklerini bildirdi ve şu illeri istiyorlardı.

Van, Bitlis Diyarbakır, Sivas, Erzurum, Trabzon, Maraş, Kozan, Adana

Osmanlı İmparatorluğu’nun eski Hariciye Nazırlarından Kürt Sait Paşa’nın oğlu Stockholm Büyükelçisi Şerif Paşa da aynı konferansta Kürtlerin isteklerini belirtti.

Doğu ve Güneydoğu illeri Kürtlere bırakılmalıydı.  Kürtler ve Ermeniler aynı illerde hak iddia ediyorlardı.

Bu çelişkiler giderildi.  Anlaşma sağlanarak 20 Aralık 1920 günü  Paris’te ortak imzalı bir “muhtıra” yayınlandılar.

Ermeni ve Kürt Uluslarının yetkili delegeleri olan bizler yüksek ırka mensup, çıkarları ortak , resmi ve gayriresmi hükümetleri kendilerine bunca zulüm etmiş bulunan  Türklerin boyunduruğundan tamamen kurtularak  ve bağımsızlıklarında başka bir gaye ve maksat takip etmeyen iki milletin emellerini Barış Anlaşmasına sunmaktan onur duyarız.

Kürt Şerif Paşa ve Boğos Nobar Paşa’nın imzaladıkları bu “muhtıra”  Meclis-i Mebusan’da büyük tepkiyle karşılandı. Anlaşma kürtler arasında da tepkiyle karşılanmıştı. Erzincan’dan on aşiret reisi Fransız Yüksek Komiserliğine gönderdikleri telgrafta Şerif Paşa’yı protesto etmişler ” Türkler ile Kürtlerin soy ve din olarak kardeş olduklarını “ bildirmişlerdi.

Vakit gazetesinde Bediüzzaman Said-i Kürdi, Dava Vekili Ahmet Arif ve Binbaşı Mehmet Sıddık, Vakit gazetesinde 22 Aralık 1920 günü de yayınladıkları ortak yazıyla Şerif Paşa’yı kınıyorlardı: «Dört buçuk asırdan beri islamın fedakar ve cesur taraftarı olarak yaşamış ve dini geleneklere bağlılığı gaye bilmiş olan Kürtler, henüz beşyüz bin şehidin kanları kurumadan, şişlere geçirilen yetimlerin, gözleri oyulan İhtiyarların hatırlarını teessürle anarken islamiyet’in zararına olarak tarihi ve hayati düşmanımız ile barış anlaşmaları imzalamak suretiyle dinlerine aykırı hareket edemezler. Bu nedenle, Kürt ulusal vicdanı bu gibi anlaşmaları imzalayanları tanımadığını ve emellerinin din ve milliyetlerini birleştirmek olduğunu bildirilmesine aracı olunması

Bu yazıdan sonra Kürt Şerif Paşa, Paris’teki Kürt delegeliğinden çekildiğini Vakit gazetesine telgrafla bildirmişti.

İngilizler Kürtler arasında bir nabız yoklaması yapmak ve gerektiğinde bir ayaklanma düzenlemek  için Binbaş Noel ( Kürt Lawrence’i) doğu illerine göndermeye karar vermişlerdi. İstanbul’daki İngiliz Yüksek Komiseri Amiral Calthorpe, Noel ‘in gezisiyle ilgili ilk haberleri İngiltere Başbakanı Lord Curzon’a 9 Temmuz 1919 günü şu raporla bildirdi.

“Binbaşı Noel, Abdülkadir ve Bedirhanoğulları ile görüştü.”

Amiral Calthorpe’nin yardımcısı Amiral Weeb’in Londra’ya gönderdiği raporunda Abdülkadir ile ilgili yargısı ilginçtir: Satın alındığı takdirde güçlük çıkarmaz.

8 Aralık 1919 günü Seyit Abdülkadir, İngiliz Yüksek Komiserliği memurlarından Hohler ile görüşmektedir. Konu, Kürtlerle Ermenilerin çıkarlarını bağdaştırmaktır. Abdülkadir, Hohler’e yakınır: «— Kürtler güç durumdadır. Kişisel görüşüm durumun tehlikeli olduğudur.. Mustafa Kemal gittikçe tehlikeli oluyor.

Olayların Mustafa Kemal cephesindeki gelişimi

2 Eylül günü hem Noel hem Ali Galip Malatya’dadırlar. Ali Galip, İstanbul hükümetinden emir almıştır. Sivas Kongresi’ni basacak ve Mustafa Kemal’i tutuklayacaktır. Ali Galip, Mutasarrıf Halil Rami Bey’den bu amaçla Rişvan Aşiretinden silah sağlamasını ister. Mustafa Kemal, Malatya’daki 12. Alay komutanına Ali Galip, Noel, Celadet Ali ve Kamuran Beyler’in tutuklanmalarını emreder. Alay Komutanı İlyas Bey duraksar. Ve 13. Kolordu komutanının da tutuklanmasının sorun doğuracağı kanısında olduğunu Mustafa Kemal’e bildirir. Ali Galip, Mustafa Kemal’in kendisini tutuklatmak istediğini öğrenir. Öğrenince de Malatya Mutasarrıfı Halil Rami ve Hacı Kadir Ağa’yı alarak Urfa üzerinden Halep’e kaçar. Binbaşı Noel de kurtuluşu kaçmakta bulur. 10 Eylül günü Malatya’dan ayrılıp Rişvan Aşiretine sığınır. Noel ve Ali Galip, kaçarlarken de mektuplaşırlar. İstanbul’daki İngiliz Yüksek Komiseri Amiral Robeck ve İngiltere’nin İstanbul Büyükelçiliği Müsteşarı Hohler, Noel’in Kürt sorununu eline yüzüne bulaştırdığı kanısındaydılar. Robeck ve Hohler, bu konudaki gözlemlerini Londra’ya yazarlar. İngiliz binbaşısı «Kürt Lawrence’i» Kuvayı Milliye Mustafa Kemal’e yenilmişti!

sivas-kongresi

Sivas Kongresi

Osmanlı Tarafı ise

12 Eylül 1919 günü Damat Ferit Paşa ve İngiltere Hükümeti adına M. Fresrer ve H.N. Churchill arasında imzalanan gizli anlaşma şöyleydi:

1 – İngiliz Hükümeti, Osmanlı İmparatorluğu üzerinde genel bir manda yetkisine sahip olması koşuluna karşılık bağımsızlığını ve toprak bütünlüğünü garanti eder.

2 – Konstantinopolis, Boğazlann İngiliz denetimi ve 22 koruması altında olması koşulu ile Sultanlık ve hilafet merkezi olmaya devam eder.

3 -Türkiye, bağımsız bir Kürdistan kurulmasına karşı koymaz.

4 -Bunlara karşılık, Türk Hükümeti, İngiltere’ye Suriye ve Mezopotamya’deki egemenliğin korunması için destek verir ve aynı amaca yönelik olarak Halife, Mezopotamya, Suriye ve diğer müslüman ile mukim bölgelerde İngilizlere manevi destek vermeyi kabul eder.

5 – İngiltere, Sultan otoritesine karşı kurulabilecek olan yarı yasal ulusal örgütlere karşı askeri açıdan Osmanlı Hükümetine destek vermeyi taahhüt eder.

6 – Türkiye, Kıbrıs ve Mısır üzerindeki bütün istemlerinden vazgeçecektir.

7 – Bu konvansiyon, özel ve yarı resmi bir belge olarak kabul edilir. İngiliz Hükümeti, anlaşmada öngörülen hususların gerçekleşmesi için konferansta Türkiye’yi desteklemeyi taahhüt eder.

8 – Barış koşulları, Yüksek Konsey’de karara bağlandıktan sonra Majesteleri Sultan, 4 ve 5. maddelerdeki konuları içeren ve bu anlaşmaya uygun yeni bir anlaşmayı kabul eder.

İngiltere’nin İstanbul’daki Yüksek Komiser yardımcısı Amiral Webb’den Dışişleri Bakanı Lord Curzon’a gönderilen 19 Ağustos 1919 günlü raporda bu amaç açık açık yazılıyor:

“Amerika, Trabzon ve Erzurum’u içine alan bir Ermenistan’ı himaye edecek. Geri kalan dört ili de bir Kürt devleti olarak İngilizlerin himayesine bırakıyor..”

Müsteşar Hohler, 27 Ağustos 1919 günü Londra’ya şu görüşü bildirir:

“Kürt sorununa verdiğimiz önem Mezopotamya bakımındandır. Kürtlerin ve Ermenilerin durumları beni hiç ilgilendirmez…” 

Kaynak : Uğur Mumcu – Kürt İslam Ayaklanması- 1919-1925

PAYLAŞ
Önceki İçerikBaş Örtme
Sonraki İçerikSözcükleri Nasıl Algılıyoruz ?
36 yaşındayım. Yıldız Teknik Harita Mühendisliği mezunuyum. Taşınmaz değerlemesi yapıyorum. Bilim,uzay, tarih,arkeoloji konularına ilgi duyuyorum. Ön Türk Tarihini araştırmaktan keyif alıyorum. Yüzüklerin Efendisi ve Türkler üzerine (Orta Dünya'nın Analizi) kitap çalışmam tamamlandı. Yakın zamanda yayımlanacak.

HENÜZ YORUM YOK