Arkeoloji

Roma Hamam Kültürü ve Mimari Özellikleri

 

Başta Romalılar olmak üzere Antik dönemde banyo, yıkanma ve temizlik işlevinin çok ötesinde sosyal ve kültürel bir alışkanlıktır. Romalıların gündelik yaşantılarının önemli sosyal alanı olan hamamlar; yıkanmakla ilgili işlevlerinin ötesinde spor, eğlence, masaj, vücut bakımı, rahatlama gibi olanakları olan; sosyal buluşmalar ve iş görüşmelerine kadar sosyal ilişkilerin kurulduğu bir tür kulüp ya da dernek merkezi gibi çalışmışlardır.

Romalı için gününün öğleden sonrası ve akşamı serbest zamanlardır. İmparatorluk döneminin başlarında öğle yemeği ve uyku sonrasında ikindinin kalan kısmını hamamlarda geçirmek Romalılarda bir gelenek haline gelmiştir. “Hamama gitmek”, Roma kültürünün en önemli aktivitesi olarak kabul edilirken, hamama gitmemek ise, Romalı olmayan bir davranış sayılmaktaydı. 

Yıkanma eyleminde suyun yanı sıra fiziksel ve psikolojik rahatlamayı sağlayan bir diğer faktör de hamamların ihtişamlı iç mekânlarıdır. Roma hamamları, özellikle de İmparatorluk Hamamları, iç mekânlarının lüks ortamı ile tanınır. Hamamların içlerinin çok sayıda arkeolojik veri ve yazılı belgelerde yapılmış tasvirlerinde; çok renkli ve parlak mermerleri, girift desenli mozaikleri, alçı süslemeleri, tunçtan parıldayan iç mekân donanımları, ihtişamlı heykeller ile donanmış nişleri ve bunların hepsinin yer aldığı yüksek, aydınlık tonoz ve kubbeleri olduğu bilinmektedir.

Hamamların geniş halk kitleleri tarafından benimsenmesinin bir başka nedeni de antik dünyada köklü bir inanış olarak, sağlığa iyi geldiğinin düşünülmesidir. Yıkanmak ciddi bir tedavi ölçütü olarak ele alınmakta ve bu görüş eski çağ tıp bilimince de tümüyle desteklenmektedir.

Bu arada sağlık ve sosyal aktivite dışında hamamların güçlü ekonomik getirisi de olmuştur. Bu denli çok sayıda hamam yapılmasının nedeni, hamam işletmenin kazançlı bir girişim olmasından kaynaklanır. Herhangi bir Roma kentine yolu düşen biri, çok rahatlıkla sokak başlarında bir hamam ile karşılaşabilir. Hamamlar kâr etmek için işletilmekte olsa bile, halkın rahatlıkla girebilmesi için giriş ücretleri oldukça uygundur ve hatta imparatorluk ve toplumun ileri gelenleri tarafından yaptırılan hamamlarda giriş ücretleri yoktur.

Birçok Roma İmparatoru da halk hamamlarına giderek, yurttaşları ile birlikte zaman geçirir. Bu, hiç kuşkusuz, imparatora kamu desteği alarak popülerliğini arttırmak için önemli bir fırsattır.

Hamamlar, sınıf farkının az olduğu veya hiç olmadığı görünümünü veren ortamlardır. Bazı imparatorlar yıkanmaya karşı esnek bir tavır sergilemişlerse de alışılmış olan kadın ve erkeklerin ayrı hamamlara gitmeleridir. Kadınlar ve erkekler için ayrılan bölümlerin birden fazla girişleri vardır; ancak aynı jimnastik avlularını, aynı ısıtma ve servis tesislerini paylaşırlar. İmparatorluk döneminde kadınlar ve erkekler için ayrılmış bağımsız birimlere sahip hamamlar, en büyük hamam kuruluşlarında bile son derece enderdir. Genel olarak geçerli olan uygulama, hamama farklı saatlerde gitmeye dayanır: Kadınlar sabahları, erkekler öğlenden sonra hamamdadırlar.

Zenginler hamama kölelerini getirip banyo sırasında hizmet ettirdiği için büyük hamamlarda, köleler için ayrı bir giriş kapısı bulunmaktadır. Hamamın girişindeki soyunma odasında, elbiselerin bırakıldığı nişler vardır. Soyunma odasından soğuk odaya (frigidarium) geçilip soğuk su havuzuna girildikten sonra ılık odaya (tepidarium) geçilip terlenir ve masaj
yaptırılır. Ardından sıcak odada (caldarium) sıcak suyla banyo yapılır ve soğuk odaya dönülüp masaj yaptırılır.

Bunu da okuyabilirsiniz  İtalya'da Hazine Dolu Etrüsk Mezarı Keşfedildi

Roma iş günü güneşin doğuşuyla başlar ve sabah saatleriyle kısıtlıdır. Öğleyin çalışma sona erer. Öğle yemeğinin ardından kısa bir siesta’dan sonra erkekler hamama girerler ve burada saatlerce kalırlar. Martialis’in epigarama’larında pek çok kez belirttiği gibi, öğlenden sonra saat iki (Roma sistemi uyarınca bu sekizinci saattir) hamamda yıkanmak için en iyi zamandır. Bunlardan birinde günün saatleri uygun olan etkinliklere göre birimlere ayrılmakta ve sekizinci saat palaestra sporları ve hamam için gösterilmektedir.

Ortalama bir Romalı için öğleden sonra halk hamamına gitmek günlük rutinin değişmez bir parçasıdır. Alışılageldiği gibi, sıcak banyoyu çeşitli oyunlar ve palaestra’da yapılan fiziksel egzersizler takip eder. Vücut ile bellek arasındaki ideal dengeye inanan Romalılar, hamam etkinliklerinin geniş kapsamı içine entelektüel boyutu da katmayı amaçlar ve bu nedenle birçok büyük hamam kompleksi içinde konferans salonları, kütüphaneleri ve gezinti yerleri de bulunur.

“Thermae” adı verilen İmparatorluk hamamları, imparatorun gücünü gösterdiği için büyük ve mimari açıdan ihtişamlı yapılardır. Bunlardan biri de Roma İmparatoru Caracalla’nın şehrin dışında yaptırdığı Caracalla Hamamı’dır.

İmparatorluk hamamları, kent dışındaki arazilerde inşa edilir ve kütüphane, konferans salonları gibi eğitimle ilgili mekânların yanı sıra sanat eserlerinin sergilenmesi için revakları, galerileri, eksedraları olduğu da görülür.

Roma hamamlarının ideal Roma kentsel yaşamının simgesi haline geldiği hatta Roma mimarlığında, tapınaklardan sonra en yaygın yapı tipinin hamamlar olduğu söylenir.

Roma Hamamları Mekan Kurguları

Roma hamamları Yunan hamamlarından esinlenmiştir. Yunanlardan aldıkları teknik bilgiler ve tasarım esinlenmeleri ile tarihin en büyük hamamlarını inşa etmişlerdir. Roma İmparatorluğu büyüdükçe ve nüfus arttıkça çok sayıda su kemerleri, baraj ve göletler inşa edilerek günde 3-4
bin kişinin yıkanabileceği yüzlerce hamam yapılmıştır.

Roma hamamları, mimarlık alanında etki bırakan eserlerdir ve Roma inşaat teknolojisinin gelişmesinde öncü bir konuma sahiptir. Betonun yapı malzemesi olarak en erken uygulamalarında tonozlar ve kubbelerin yapımı hamamlarla birlikte başlamaktadır.

Hamam tasarımlarının plan yapısında geleneksel kullanım biçimlerine dayanan bir düzen bulunabilir.  Bu düzen, hamamın girişinde soyunma odası (Apodyterium) ile başlayarak; soğuk, ılık ve sıcak mekânların (Frigidarium, Tepidarium, Caldarium olarak belirlenen) bir sıra içinde dizilmesiyle kendini gösterir.

Frigidarium denilen soğuk odaya geçilip soğuk su havuzuna girildikten sonra Tepidarium denilen ılık odaya geçilir Sudatorium’da terlenir ve masaj yaptırılır; . ardından Caldarium adı verilen sıcak odada sıcak suyla banyo yapılır ve soğuk odaya dönülüp tekrar masaj yaptırılırdı.

Roma hamamlarının mekânsal ana bölümlerini;Apodyterium, Frigidarium, Tepidarium, Sudatorium, Laconicum, Caldarium, Destrictarium/Unctorium, Heliocaminus, Palaestra olarak sıralayabiliriz.

Apodyterium: Hamama girmeden önce soyunma ve elbise değiştirme odasıdır. Bu mekânın duvarlarında bulunan nişler elbiselerin konması içindir.


Frigidarium: Hamamın ısıtılmayan en soğuk bölümüdür. Bir veya birkaç büyük soğuk havuzu olan ana soğuk su yıkanma salonudur.


Tepidarium: Hamamın orta derecede ısıtılmış bölümüdür. Burada vücut terlemeye bırakılır ve masajlar yapılır.

Bunu da okuyabilirsiniz  Akalissos Antik Kenti - Antalya - Kumluca


Sudatorium: Nemli-sıcak ve buharlı terleme odasıdır. Buhar banyosunun yapıldığı kısımdır.


Laconicum: Kuru-sıcak ve buharlı terleme odası. Genellikle bu oda kubbeli ve daire şeklindedir.


Caldarium: Hamamın en sıcak salonu veya salonları. Bu mekân, sıcak suların ve sıcak sulu havuzların bulunduğu bölümdür ve nişler, oturma yerleri ve banyolar yer alır.


Aleipterion/Destrictarium/Unctorium: Hamamlarda sıcak yağ ile masaj yapılan oda


Heliocaminus: Bazı Roma hamamlarında güneş banyosu için özel hazırlanmış salon. Bu salonlar güney ve güneybatı yönüne dönüktür ve camsız çok geniş pencereleri vardır.


Palaestra: Hamamlarda spor faaliyetlerini yapmak için kullanılan, etrafı revaklarla çevrilmiş açık alan. (Yunan kültüründe gymnasium’unun bir parçası olan ve atletik egzersizler için kullanılan etrafı sütunlarla çevrili alan)

Hamamlara gelindiğinde yapılan ilk iş soyunmaktır. En basit hamamlarda bile bunun için ayrılmış özel bir oda olan apodyeterium vardır. Bu odalardaki başlıca mobilyalar; giysilerin ve kişisel eşyaların güvenli olarak saklanmasını sağlayan ahşap dolaplar, sandıklar ya da aynı işleve sahip nişler ve raflardır. Daha yoksul hamamlarda ise, sadece ahşap askılar ve kancalar bu iş için yeterli sayılır. Bazı apodyeteriumlarda taştan veya tahtadan yapılmış oturma sıraları da görülür. Bu sıralarda oturan hizmetkârlar efendilerine hamamdayken, onların giysi ve eşyalarına göz kulak olurlar ve efendileri yıkanırken kölelerin beklemesine ayrılan özel bir oda bulunur. Yunanlıların tersine Romalılar çıplakken spor yapmanın ve yıkanmanın uygunun olduğuna inanmazlar; ancak jimnastik alanına ya da hamamın sıcak bölümlerine sokak giysileri ve ayakkabı ile girmeyi de uygun saymazlar.

Roma hamamlarında yıkanmak birbirine açılan çok sayıda farklı mekânlardan geçilerek tamamlanan ve ılıktan sıcağa doğru ilerleyen bir düzeni gerektirir. Bu süre içinde önemli durakları tepidarium ve caldarium olarak belirlenebilir. Soyunduktan sonra, yıkanmaya gelen kişi önce orta sıcaklıktaki tepidarium odasına girerek vücudu yumuşatır ve gevşetir. Bundan sonraki durak asıl sıcak caldarium yıkanma odası ya da odalarıdır. Bunlar ilk girilen mekândan daha sıcaktır ve içlerinde sıcak su küvetleri vardır. Buharlı hava vücudun kuruyan bölümlerini nemlendirir. Daha sonra frigidarium soğuk banyo odasına geçilir ve buradaki soğuk su havuzuna dalınır. Böylece vücuttaki gözeneklerin kapanması vücudun güçlenmesi ve enerjisinin artması sağlanır. Bazıları bu noktada artık kurulanarak, apodyeterium/ giyinme odasına giderler ve hamamı terk etmeye hazırlanırlar. Bazıları ise, bir diğer iyi ısıtılmış laconicumsudatorium odasına (veya geriye dönüp sıcak banyo odasına) geçip güzelce terlemeyi yeğlerler. Birçok hamamda aleipterion, destricharium, unctorium gibi sıcak özel odaların yağ ile yapılan masaj için kullanıldığı anlaşılmaktadır. Sıcak banyo, özel olarak hazırlanan yağlarla masaj yapılarak sonlandırılsa vücutta terleme olmamakta ve vücut temizlemektedir.

Roma hamamlarının kökenleri, Orta İtalya köylerindeki halkın tıp konusundaki geleneklerine bağlanmaktadır. Mutfaktaki soba veya ocak önündeki iyi bir terlemeyle mevsimlik rahatsızlıkların; örneğin, soğuk algınlığı ve gribin veya romatizmal ağrıların giderilmesi, hamamların temelini oluşturmuştur. Söz konusu özel yıkanma alanları işlevsel nedenlerle mutfağın hemen bitişiğinde yer almaktadır. Böylece basit soba kazanından ya da daha gelişmiş taban ve duvar ısıtmasında kullanılan fırınlardan oluşan ısıtma gereçlerinin ortak kullanımı paylaşımı sağlanır.

Bunu da okuyabilirsiniz  Ölü Deniz Parşömenleri

Üç temel elemandan (caldarium/laconicum, tepidarium/apodyterium ve lavatrina/frigidarium) oluşan Roma hamamının gelişiminde yukarıda belirtilen düzen ilk evreyi oluşturur.

Roma hamamında caldarium ve frigidarium’un temsil ettikleri karşıt değerlere sembolik ve psikolojik anlamlar verilmektedir. Caldarium’daki sıcaklık vücudu yumuşatır ve gevşetir; soğuk frigidarium ise, onu uyandırır, canlandırır, sağlamlaştırır. Caldarium’daki fazla ısı nedeniyle yaşlı vücudun ölümü, frigidarium’daki yeniden doğuşla tersine döner, hatta frigidarium havuzlarında sembolik olarak bir yeniden doğuş vaftizi gerçekleşir.

Roma hamamları, M.Ö.2. yüzyılın sonunda hypocaust olarak tanınan tabandan ışınsal ısıtma yöntemiyle ısıtılmıştır. Roma hamamlarındaki başlıca tabandan ısıtma sistemi olan hypocaust, sözcük anlamıyla “aşağıdan ısıtan fırın” anlamına gelir. Hypocaust ile ilgili en kesin veriler, M.Ö 2. Yüzyıl sonuna ait Pompei’deki Stabia hamamlarından ve M.Ö yüzüncü yıla
ait Olympia’daki Yunan hamamlarından gelir.

Hypocaust’un tabanı, kısa ve birbirine yakın yerleştirilmiş sütunlar “minik payeler” tarafından taşınır. Yaklaşık 0.60- 0.80 m olan sütunlar bir tür “asma kat” yaratırlar. Hypocaust sisteminde alevler hiçbir zaman tabanı taşıyan küçük sütunların yer aldığı döşeme altı alanına ulaşmaz. Taban, ancak ocaktan çıkan sıcak hava ve gazların dolaşımı ile ısıtılır.

M.Ö.1. yüzyılda da Pompei’deki Stabia hamamları ile Forum hamamlarında ilk kez Tubili denen içi boş tuğlalar kullanılır. Duvarlar içine “Tubili” denen içi boş pişmiş toprak tuğlalar yerleştirilerek daha etkili ve eşit bir ısı yayılımı sağlanmaktadır. Bu tuğlalar metal kenetlerle veya harçla ya da her ikisinin bir arada kullanılmasıyla duvara bağlanmaktadır. Daha sonra Tubuli tabakasının üzeri 3-6 cm kalınlığındaki harçla sıvanmakta ve üzeri mermer plakalar veya Stucco ile kaplanmaktadır.

Roma hamamlarında iki plan tipi vardır. Bunlar; simetrik ve asimetrik planlardır.

Hamam nedir? Hamamın tarihçesi başlıklı yazımız için buraya tıklayın.

Simetrik Plan: Çok sayıda oda ve salon bir ana eksen üzerinde bir ayna yansıması gibi yerleştirilir ve bu mekânların son bulduğu nokta, geniş ve tek caldarium, bir diğer deyişle ana sıcak hamam salonudur. Bu tip yaygın olarak büyük hamam kuruluşları için geçerlidir. Bunların daha ayrıntılı olanları “İmparatorluk Hamamları” (Thermae) olarak tanırlar. Gerçek anlamda büyük hamamlarda kütüphanelerin, konferans salonlarının, sütunlu geçitlerin, yürüyüş yollarının ve bahçelerin yer alması hamamların kültürel ve entelektüel işlevlerinin de olduğunu göstermekte ve bu anlamda Yunan gymnasium’una benzer bir kimliği de düşündürmektedir.

Asimetrik Plan: Daha küçük hamam işletmelerinin büyük çoğunluğunda ve kentlerde çok yaygın olan Balneum’da (küçük hamamlar) uygulanır. Kimi zaman “Pompei Tipi” olarak değerlendirilen bu önemli tip, ilk olarak M.Ö.2. yüzyıl başında Campania’da ortaya çıkar ve en erken örneği Pompei’deki Stebia hamamlarıdır. Ayrıca yine bu tip, Geç Cumhuriyet Dönemi’ne ait ev ve villa hamamlarının planlarında da görünmektedir.

 

Kaynaklar:

1-http://www.asosjournal.com/Makaleler/1961518075_1239%20zerrin%20funda%20%c3%bcr%c3%bck.pdf

2- Görseller https://worldarkeoloji.blogspot.com/2017/11/roma-imparatorlugunda-hamamlar-ve.html

About the author

ilkay AYDIN

1981/Mersin doğumlu, Harita Mühendisi, Araştırmacı-Yazar, Gayrimenkul Değerleme Uzmanı,
Kitap: Orta Dünyanın Analizi
HKMO, İçel Sanat Kulübü,

Add Comment

Click here to post a comment

Orta Dünyanın Analizi, Yüzüklerin Efendisi romanında  yer alan  karakterlerin mitolojideki karşılıklarının incelendiği inceleme-araştırma çalışmasıdır. Kitabı temin etmek için  https://www.gittigidiyor.com/arama/?satici=ilkayaydin1015 adresinden, tüm ürünler bağlantısından ulaşabilirsiniz.

Duyuru

Facebook ve twitter adreslerimizden bizi takip edebilirsiniz.

Bizi takip edin