Tatyos Efendi Kimdir? Tateos Enkserciyan Kimdir?

0
131

Türk musikisine büyük katkılarda bulunan gayrimüslim bestekârlar ve icracılar da vardır. Rum asıllı bestekârlar arasında Zaharya, Yahudi asıllı bestekârlar aransı İzak ne ise Ermeni bestekâr arasında Kemani Tatyos Efendi’nin yeri ve durumu da odur. Onun için «Ermeni asıllı Türk bestekârlarının en büyüğü» denilmesi boşuna değildir. Gerçekten de Kemani Tatyos Efendi Türk musikisinde bir doruktur, bir eşsiz isimdir. Asıl adı Tateos Enkserciyan olan bestekârımız, 1855 yılında İstanbul’un Ortaköy semtinde doğmuştu. Mütevazi bir esnaf çocuğu idi. İlk öğrenimini Ortaköy Ermeni Mektebi’nde tamamladıktan sonra hayata atılmıştı. Önce bir çilingirin yanma çırak olarak girmiş, daha sonra dasavatçı (gümüş üzerine işleme) çırağı olarak hayat mücadelesini sürdürdü. Dayısı Mofses Papazyan, musiki meraklısı bir kişiydi. Piyasada da kanunî olarak tanınmıştı. Küçük yeğeni Tateos’a ilk musiki bilgisini o vermiş ve yine onun sayesinde Tateos, kanun çalmasını da öğ­renmişti. Musikiye karşı olan büyük yeteneği sayesinde bu işi çok çabuk kıvırmış ve bü­yük aşama göstermişti. Mofses Papazyan, küçük yeğeninin gösterdiği büyük aşama karşısında «artık beni aştı» diyerek kendisini zamanın usta bestekâr ve musikişinasları olan Civan ile Asdik Efendi’ye götürmüş; küçük Tateos bu iki ünlü hocadan çok şeyler öğrenmişti ve hızla ilerlemiş­ti. Kanun çalmaktaki becerisi karşısında dayısı onu fasıl heyetlerine katarak orada gelişip tecrübe sahibi olmasını sağ­lamıştı. Önce tamamen amatörce başladığı bu faaliyet kı­sa bir zaman sonra profesyonelliğe dönüşünce Tateos dasavatçı çıraklığını bırakıp musiki hayatının içine kendini atmıştı.

Musikiye karşı olan büyük yeteneği sayesinde keman çalmayı da öğrenmişti ve daha sonraları keman çalmak ona daha cazip gelerek kanunu bir yana bırakıp kemani oluvermişti. Kısa zamanda İstanbul’un en tanınmış fasıl kemanilerinden biri olmuştu Tatyos Efendi. Piyasada kemanî olarak büyük ününü sürdürürken, bir yandan da besteler yapmaya baş­lamıştı. Özellikle şarkı dalında verdiği birbirinden güzel eserlerle dikkati çekmiş, ün yapmıştı. Kendi adına kurduğu incesaz heyetiyle İstanbul musikiseverlerine unutulmaz ahenkler yaşatmıştı. Bu arada verdiği birbirinden güzel eserler de İstanbul’un her yanında çalınıp söylenmeye başlamış­tı. Saz eserleri bakımından da pek güzel eserleri vardı Tatyos Efendi’nin.

Usta bir musikişinas ve fevkalâde bir kemanî olduğu için ricâl konakları ve yalılarındaki içkili, yemekli, saziı-sözlü toplantıların da aranan kişilerinden biri olmuştu. Ancak iç­kiyi fazla kaçırdığı zamanlar musiki değerine yakışmayacak davranışlarda bulunması aleyhine oluyordu. Böyle zamanlarında arkadaşlarına karşı kırıcı, geçimsiz bir hal alı­yordu. Ancak içkinin dozunu kaçırmadığı zamanlarda herkese karşı olduğu gibi arkadaşlarına ve meslektaşlarına karşı da sevimli ve saygılı olduğu bir gerçekti. Kazanmasına, iyi para kazanmıştı Tatyos Efendi, ancak ne çare ki sürdüğü rind hayat ve geçimlerini temin etmek zorunda bulunduğu üç fakir kız kardeşine yardımları yüzünden kazandıklarını elinde avucunda tutmasını hiçbir zaman bilememişti. Ellisekiz yaşındayken yakalandığı amansız karasarılık onu yatağa düşü­rünce sıkıntılı günler başlamıştı. Bir kaç vefalı dostundan başka kimse olmamıştı bu sıkıntılı günlerinde. Karaciğerlerine yerleşen menhus hastalık onu kısa zamanda fâni dünyadan göçürüp götürmüştü.

Kemanî Tatyos Efendi, on-onbeş arkadaşının katıldığı cenaze töreniyle Kadıköy’deki Uzunçayır Ermeni Mezarlığında toprağa verildi ve kilisenin defterine son kaydı şu ibareyle düşüldü: «Tateos – Çalgıcı – 1913»

Pek çok besteleri olan Kemanî Tatyos Efendi’den günümüze 7 peşrev, 6 saz semaisi, 1 taksim ve 47 şarkı olmak üzere 61 eser ulaşabildi. Bunların bir çoğu günümüzde de olanca tazeliğiyle çalınıp söylenmektedir. Sevilen eserlerinden bazıları şunlardır: «Sûznâk-i fasl-ı aşkı söyleyim dinle yeter», «Ehl-i aşkın neş-ve-gâhi kûşe-i meyhânedir»,
«Cevher-i ruhum musun ey melek?», «A gözüm bakma hevâyi sözüne», «Söyle çeşm-i elâ, sen nûr-i imanım mısın?»,
«Çeşm-i cellâdın ne kanlar döktü Kâğıthane’de», «Göz sü­züp yan bakışınla yine aldatmabeni», «Bir gönlüme, bir hâl-i perişanıma bakdım», «Şu mahzun gönlümü yâr şâd edersin»…

Tatyos Efendi’nin en sevilen eserlerinden biri, güftesi Ahmet Rasim Bey’e ait olan meş­hur uşşak şarkısıdır: «Bu akşam gün batarken gel, Sakın geç kalma erken gel.»

Besteleri:

   Bayati-Ateşi aşk olmada her dem sebep berbadıma
   Bestenigar Peşrev
   Hicaz-Bilsen de neler geçti şu biçare serimden
   Hicazkar-Ben çare ararken dili biçareye senden
   Hicazkar-Mani oluyor halimi takrire hicabım
   Hicazkar-Yok mudur ey mah peyker zerre insafın bana
   Hüseyni-Çekdim elimi gayrı bu dünya hevesinden
   Hüseyni-Gönül düştü yine gülzarı zevke
   Hüseyni-Meskenim kuşei zillet olalı sam u seher
   Hüseyni Saz Semaisi
   Hüzzam-Gözüm hasretle giryandır
   Karcığar-A gözüm bakma havai sözüne
   Karcığar-Göz süzüp yan bakışınla yine aldatma beni
   Karcığar-Güldün eğledin perişan halü kalimle bugün
   Karcığar-Hatıram rahatsız etmezse seni
   Karcığar-O mahitabı acep gösterir mi bana felek
   Karcığar Peşrev
   Karcığar Saz Semaisi
   Kürdilihicazkar-Ehli aşkın neşvegahı kuşei mehhanedir
   Kürdilihicazkar Peşrev
   Kürdilihicazkar Saz Semaisi
   Kürdilihicazkar-Sohbetinle hoş geçen eyyamı cana özlerim
   Muhayyer-Uyandı bahtım etmem artık şekva felekden
   Müstear-Tağyir olunmuş güya hevası
   Nihavend-Cana firkatinle sinemi ben dağlarım
   Nihavend-Meftunu gönül oldu şahane nigahın
   Rast-Bir gönlüme bir hali perişanıma baktım
   Rast-Çeşmi celladın ne kanlar döktü kağıthanede
   Rast-Mavi atlaslar giyersin
   Rast-Meyi lalinle dil mestane olsun
   Rast Peşrev
   Rast-Saz Semaisi
   Suzinak-Affetme sakın hançeri müjganını nagah
   Suzinak-Çeşmi celladın boyandı
   Suzinak-Gel ela gözlüm efendim yanıma
   Suzinak-Güzelim gözlüğünü çeşmine tak
   Suzinak Peşrev
   Suzinak Saz Semaisi
   Suzinak-Suzinaki faslı aşkı söyleyim dinle yeter
   Uşşak-Bu akşam gün batarken gel
   Uşşak-Gamzedeyim deva bulmam
   Uşşak-Ol kadar ağlattın ki gülmek bana oldu haram
   Uşşak Peşrev
   Uşşak-Rahmi yok bir yare düştüm ki el aman gonca dehen
   Uşşak-Ruhummusun ey ruhi safabahsi cihanın

Kaynaklar

1- Dr.M.Nazmi Özalp-Türk Musikisi Tarihi

2- https://core.ac.uk/download/pdf/38319516.pdf

3- http://www.eksd.org.tr/bestecilerimiz/kemani_tatyos_efendi.php

Yüzüklerin Efendisi romanında yer alan en önemli karakterlerin hangi mitolojilerden alındığını karşılaştırmalı ve detaylı olarak anlatan inceleme-araştırma çalışması yayımlandı. Bugüne kadar sayısız araştırma yapıldı. Kitaplar, makaleler yazıldı. Ancak tam anlamıyla deşifre edilemedi. Bu konuda rehber bir kitap olacak. Kısacası, Tolkien’in romanı yazarken yaptığı kokteyli nasıl hazırladığını göreceksiniz. Bunun yanında Türk kültürünün diğer kültürlerle olan derin bağlarını da. Röportaj için buraya tıklayın. Kitabı imzalı satın almak için buraya tıklayın.

LEAVE A REPLY

Please enter your comment!
Please enter your name here