Türk Destanları ve Kalevala Destanının Karşılaştırması

0
214

Bilge Tipi

Sosyal statüsü, olağandışı özellikleri, gücü insani vasıfları en üst düzeyde olan, kötülüğe karşı iyilikten yana olan, olumlu özellikler taşıyan kişi olarak destanlarda görülen akıl danışılan bilge tip, insan zihninde olması gerektiği gibi tasarlanmış belli bir kalıba büründürülen karakter olarak yer almaktadır. Bulunduğu toplumun huzuru için çabalayan, yol gösterici, çözümleyici özelliklere sahip bilge tipin özellikle aksakallı ve yaşlı olması, tecrübe sahibi olduğuna işaret etmektedir. Çünkü destanlarda bilge tipinin sahip olduğu özelliklere bakıldığında, benzer görevler üstlendiği görülmektedir.

“Kahramanın ihtiyaç duyacağı tılsımları ve öğütleri sağlayacak bir büyücü, “Kahramanın ihtiyaç duyacağı tılsımları ve öğütleri sağlayacak bir büyücü, keşiş, çoban yada demirci” bilge tipi olarak karşımıza çıkabilir. (Campbell 2010:89) Bu tanıma uygun olarak Kalevala destanında Ilmarinen  örnek gösterilebilir.

Hakas destanı Altın Arığ’da kudretli Huu İney adında kahramanın daha iyi iradeli olan yeryüzünün zirvesi Kirim Dağı üzerindeki altı sivri başlı ak kayanın gece olunca, ay ışığıyla, gündüz olunca ay ışığıyla parlayan bu kayanın içinde altın yele-li, altın toynaklı Sabbar atı ile Altın Arığ kızın yaşadığı bildirilir. Altın Arığ kendin-den yaratılmıştır. “Dökülecek kanı yoktur, yok olacak ruhu yoktur” diyerek Altın Arığın ölümsüz olduğu ifade edilir (Özkan 1997: 49). Huu İney adında kadının yol göstericiliği, bilinmeyeni öğretmesi aynı zamanda bilgeliğin ata kültü ile olan bağını gösterir. Aynı destanda yaşlı adamın beyaz bastonuyla “Altın Arığ’ın topuk kemiğine üç kez vurunca küçücük göğüslü alp” meydana gelir. Adına “Taptaan Mirgen” konulur. “Ak Boz’un küçük toynağına üç defa vurunca ak tavşana benzeyen, Ak Oy adlı at” meydana gelir. (Özkan 1997: 301).

Väinämöinen, Ilmarinen, Lemminkainen gibi başkahramanlar güç ve cesaret sahip savaşçı bir özelliğe sahip değillerdir. “Bu durum Samponun çalınması sonrasında, Pohjolanın genç kızının Sampoyu geri almak için bir gemi ile bu başkahramanların peşinden gitmesi sonucunda Väinämöinen sihir ile geminin çarpıp parçalanması için bir kaya yaratması kahramanların fiziksel gücüne değil, büyü gücüne sahip olduğunu göstermektedir. Korkunç uçan bir canavara dönüşen Pohjola kızına Lemminkainenin bir kılıç ile saldırması kifayetsiz kalmıştır çünkü dünyevi silahların bir hükmü yoktur. Väinämöinenin bir dümen ve bir meşeden bir direk ile büyüleyerek saldırması sonucunda Pohjolanın genç kızı yenilgiye uğratılarak kahramanlık şiirinin başvurduğu fiziksel maharete duyulan sıradan hayranlığı uyandırmamaktadır. (Bowra 1950:91-92)

Kalevalada erkek kahramanların eylemlerinin pasif olmayıp aktif olduğunu belirten R. Waugh (1995:367) bireysel başarının ön plana çıktığını vurgularken Türk destan yapısında da benzer bir duruma dikkat çekmiştir. Çünkü destan kahramanı Türk destanlarında da genellikle yalnız yol çıkar, yeraltı ve gökyüzüne yolculuklar yapar, kaybolan kardeşini, karısını aramaya ya da babasının intikamını almaya yola çıkar. Görüldüğü gibi, Kalevala destanının kahramanlık destanından çok mitolojik zamana ait bir ürün olduğuna vurgu yapılmaktadır.

Joukahainen ile Väinämöinen’in şarkı söyleme yarışında yaşlı ve genç olmanın diğer bir deyişle yaşın zıtlık kuramını ortaya koyarak  yapılan yarışın sonucunu baştan belli etmektedir. Büyü gücüne sahip, bilgi kişi olan yaşlı Väinämöinen genç Joukahainen’i çamura saplar. Sihirli gücün ötesinde yaşça büyük olmanın beraberinde getirmiş olduğu statü üstünlüğü genel itibariyle  destanlarda görülen bir özelliktir. Bilge kişinin üstünlük göstermesi de Kalevala’da vurgulanmaktadır.

Kalevalada başkahramanın ad alması için çocukluk çağı gibi özellikler yer almasının yanında savaş hazırlığı, vedalaşma,  mücadele,  savaştan geri  dönüş  gibi yer aldığı yapısal özellikler de vardır. Başkahraman olarak görülen yaşlı ve bilgi olan Väinämöinen, bu yönü ile Türk destanlarından Dede Korkut destanındaki yaşlı ve bilge kişi Dede Korkutun sahip olduğu kimlik ile benzerlik gösterir3. Jirmunskiy (2011: 35) “Kalevala’nın kahramanı Veynemeynen veya Orta Çağ Oğuz-Türk destanının destansı şarkıcısı (ozan), aynı zamanda boyunun hikmet sahibi aksakalı, halkının mürşidi, büyücü şaman Dede Korkut, büyücü-şarkıcılardır” diyerek Väinämöinen ile Dede Korkut’un bilge kişilik sahibi olduklarına dikkat çekmiştir. Dahası Zhirmunsky (1969: 311) “Vatansever, yaşlı bilge kâhin, büyü ozanı ve şaman özellikleri, eski şiirin tam anlamıyla bağdaştırılmasıdır ve Korkut ile Väinämöinen arasında uzlaşmaya olanak verir” diyerek eski şiirlerin evrensel özelliğine sahip olduğunu ifade etmiştir.

Sihirli güçler, trans halleri gibi özelliklere sahip kişi(ler) olan şamanlar da bilge kişiler olarak görülmektedir. İbrayev (1999: 218). “Korkut’un sade insanların dışında bir de bütün bahşıların piri olması, onu seçkin ruhlar derecesine yükseltmiştir” ifadesi ile Väinämöinen de destandaki Lemminkainen, Ilmarinen, Joukahainen gibi sihirsel güçleri olan ve şamanistik özellik taşıyan karakterlerin statü olarak üstündedir.

Dede Korkut destanlarında Dede Korkut ve onun sözlerinin yansımasının “mit”olduğunu ifade eden F. Arslan (2007: 499) metin içerisindeki muhatabımız ise “Mit”in sâdık askerlerinden birisi olan Bayındır Han olduğunu söyleminden yola çıkarak Dede Korkut gibi Kalevalada Väinämöinenin ve sözlerinin mitin meydana gelişini sağlayıcı özelliği sahip olduğunu söyleyebiliriz.

Alperen Tipi

Dünyaya gelen çocuk doğuştan gelen kalıtımlar ile hayatına devam edemez. Toplumda aitlik duygusuna sahip olması, kimlik arayışı ve başkalarının beklentileri sonucunda “belli özel davranışlara, alışkanlıklara, karakter özelliklerine, seçimlere, fikirlere, inançlara, değerlere ve belli bir dile sahip bir kişi” olması zorunda olup kimlik bağlamı ile ilgili olarak mevcudiyet kazanabilir ve kendini gerçekleştirebilir” (Tok 2003: 118). Bu bağlamda destanlarda görülen sosyal statülerdeki farklılık gibi çocuğun yetişkin sınıfının bir üyesi olabilmesi özel bir alplık sergilemesi, toplumda kabul gören alışkanlık ve karaktere sahip olması, inançlı, kültürel değerlere bağlı ve toprağına ve diline sahip bir kişi olması gibi beklentiler yer almaktadır. Yiğit, savaşçı, cesur özelliği ile destan kahramanı aynı zamanda halkı içinde mücadele edebilmekte ve bencillikten uzak bütüncül bir karaktere sahiptir. Dolayısıyla alp ve alperen tiplerinin İslam öncesi ve sonrası özellikler ile tasarlayıp ikili tanım yapmak yerine inançlı, yiğit, halkı için bir amaç uğruna savaşan kahramanı tek bir sınıflama ile değerlendirebilir ve alperen tipi olduğunu söyleyebiliriz.

“Alp kavramını, Altay, Hakas, Tuva, Saha, Kırgız, Kazak, Başkur, v.s Türklerinin destancılık geleneklerini göz ardı ederek incelemek ve bu kavram çerçevesinde yorum yapmak, her zaman eksik ve hatalı tespitlerin doğmasına sebep olacaktır” ifadesi ile batı da yaşayan Türklerin yanında Orta Asya, Güney  ve  Orta Sibirya gibi sahalarda da alperen tipinin varlığına vurgu yapmıştır. Alperen tipi yerine alperen tipinin kullanılmasının doğru olacağı yukarıda yapılan açıklamaya göre alp olarak geçen kavramların alperen olarak ifadelendirilmesi daha uygundur.

Destanlara bakıldığında Kalevala destanında savaş sahnelerinin yoğunluğunda ziyade bilgelik yarışının çokluğu dikkat çekmektedir. Ancak Kaleva halkı ile Pohjola halkı arasında yapılan mücadelelerin temelinde Kaleva erkeklerinin Pohjola kızları  ile evlenme ve Pohjoladaki bereket ve mutluluk veren Samponun elde edilme mücadeleleri dikkat çekmektedir. Destanların genel özelliği olan iyilerin kötülere karşı galibiyeti Kalevala destanında da görülmektedir. Kalevala destanında alperen tipinin özelliği görülmektedir. Alperen tipinin özelliklerinden olan fiziksel güç, kahramana layık at, özel kılıç, yay, elbise gibi niteliklerden özellikle yay,  kılıç,  ok gibi aletlerin varlığı dikkat çekmektedir. Bu savaş aletlerinin sihirli güce  sahip oluşları da yapılan mücadelelerden galip çıkmayı sağlamaktadır. Annenin Pohjolaya gitmemesi için engellemeye çalıştığı Lemminkäinen’in “Getir zırhlarımı, hazırla döğüş esvabımı” diye talimat vermesi savaş için hazırlık aşaması olduğuna ve özel elbisenin varlığına dikkat çekilmektedir. “babamın kılıcını alayım, yerinden çıkarayım, haftalarca soğukta kalmış, çok zaman kaybakarışmış, yerinde durmuş ağlamış, kuşananın hasretine yanmış” gibi ifadeler ise babanın kılıcının savaşta daha etkili olabileceği inancı ve buna bağlı olarak ata kültü hakkında bilgi verir (Obuz ve Obuz 1966: 11).

Kalevalada açıkça yiğit kişide olması gerekenler hakkında da bilgi verilmektedir. Lemmikahainenin annesinin Pohjoladaki tehlikeleri anlatarak vazgeçirmeyi istemesine rağmen, Lemminkäinen “koyun gibi boğazlansın, ekmek gibi ufalansın er olduğunu sanan, beceriksiz kahraman, erkek diye kemer taktık, yiğit olduk yoğrulduk” diyerek yiğit olduğunu, korkaklığın kahramana  yakışmayacağını  belirtmektedir (Obuz ve Obuz 1966: 7).

Pohjolanın ev sahibinin büyü ile yaptığı su havuzundan Lemminkäinen’in doya doya içebileceğini söyleyerek misafirliğini kabul etmediğini göstermektedir. Bunun karşılığında Lemminkäinen büyüye büyü ile karşılık vererek üstünlüğü eline geçirmiştir. Sonunda kılıç ile çarpışan iki taraf arasında uzunca bir uğraştan sonra kazanan taraf Lemminkainen olmuştur. Çünkü Lemminkaihen savaş tecrübesine  sahip olduğu, babadan oğula geçen bir yiğitliğin varlığı, rakibini hor görmeyip, usulünce savaşmayı bilmesi gibi durumlar Lemminkäinen’in kazanması için etken unsurlardır (Obuz ve Obuz 1966: 34-35).

Untamonun bir an önce Kullervo’dan üç kez kurtulma girişiminde bulunsa da olağandışı özellikleri ile çocuk hayatta kalmayı başarmıştır. Suda boğulmayan, ateşte yanmayan, ağaca asıldığında ölmeyen Kullervo Untamo tarafından asıldığı meşe ağacına savaş aletleri ve insan resmetmesi kutsal olarak görülen ağaçlardan olan meşe ile savaş mesajını vermekte olduğu söylenebilir. Çocuğu öldürmekten vazgeçen Untamo çocuğu kendi kötü işlerinde, zor şartlarda çalıştırmaya karar vermiştir. Ancak Kullervo kendisine verilen çocuk bakıcılığı, ağaç budama işi, çit örmeciliği, harman işçiliği gibi görevlerin hiç birini yerine getirmeyerek her işi beddualar okuyarak sonlandırması düşman karakterinin özelliği olarakgörülmektedir. Kullervonun değersiz görülmesinin ardında yatan gerçeklik ise Untamo’nun düşman tipi olmasıdır (Obuz ve Obuz 1966: 88-95).

Ilmarinen Väinämöinen için üzerinde gök cisimlerinin, hayvan şekillerinin yer aldığı bir pala yapması düşman hududuna gidileceği ve bunun için hazırlık yapıldığını göstermektedir (Obuz ve Obuz 1966: 179). Ilmarinen de giyeceği savaş elbisesi hakkında “demir gömlek, çelik kemer” gibi sözcükler kullanması ve bunların insana cesaret vereceğini söylemesi hem bu madenlerin sağlamlığına hem de koruyuculuk özelliğine sahip olduğuna ve kutsallığına vurgu yapılmaktadır (Obuz ve Obuz 1966: 180).

Alperen tipinin bir başka sahnesi de düşman safına gidiş ve geri dönüş esnasında yaşanan engeller ve bu engellerin özellikle büyü ile aşılması yer almaktadır. Ilmarinen’in Pohjolalı kadının felaketinden Ukkoya sığınması, insani özellikler açısından daha gerçekçi bir yapıya sahip olduğunu gösterir (Obuz ve Obuz 1966: 234). Kendini korumak için ateşi kendine siper etmesi için dua ettiği Ukko’ya Väinämöinen bu savaş esnasında başvurmamaktadır.

Lemminkäinen’in ise önceden on yıl içerisinde savaş girmeyeceğine, hırslarının peşinden koşmayacağına söz verdiğinin Pohjola kadını tarafından hatırlatılması kötü olaylar geleceğinin habercisidir. Çünkü Sampoyu Pohjoladan kaçırmak için Väinämöinen ve Ilmarinen’e birlikte hareket etmesi aslında bir tür sınav olarak gözükmekte olup, Väinämöinen kendi sonunun geldiğini düşünmesine neden olmuştur (Obuz ve Obuz 1966: 235).

Pohjolalı delikanlılar ay ve güneşin demir kayanın içerisinde olduğunu ve vermeyeceklerini bildirmeleri üzerine Väinämöinen ile Pohjolalı delikanlılar savaşa tutuşmaları da asıl savaşın bilgelik ile kazanılmasının dışında fiziksel çarpışmanın da yer aldığı görülür. Kahramanların fiziki yapısı hakkında Türk destanlarında olduğu gibi bilgi verilmemesi, Kalevaladaki fiziksel kavramının daha çok kılıç, ok gibi savaş araçlarının üstlendiği ve bu araçların olağanüstü güce sahip oldukları ile  açıklanabilir. Väinämöinen’in ay ve güneşin parıltısını barındıran kılıcında at, kedi motifleri de Väinämöinenin üstünlüğü “güçlü silah” olarak bahsedilen kılıcının üstünlüğü ile önem kazanmaktadır (Obuz ve Obuz 1966: 316). Bu kılıcın üzerindeki hayvan motifleri de mitolojik anlamlar içermektedir.

Lemminkäinen’in Pohjolı delikanlı ile dövüşme sahnesinde ilk önce  kimin  dövüşe başlayacağına karar vermek için kılıçlarının boyunu ölçmeleri sonucunda Pohjolalının kılıcının yarım parmak daha uzun olması ilk kılıç hamlesi için Pohjolalı delikanlıya önceliği vermiştir (Obuz ve Obuz 1966: 300-309). Bir diğer kılıç ölçülme sahnesi Väinämöinen ile Pohjolalı delikanlılar arasında geçmektedir. Väinämöinen ile Pohjolalıların kılıçlarını ölçüşmelerinin sonucu olarak Väinämöinenin kılıcının uzun olması da Manas destanında Almambetin ayak izi ile Manas kendi ayak izinin boyutunu ölçmesi ile bilinmeyen yabancının gücü hakkında önceden haberdar olabilme durumu ile benzerlik göstermektedir (Obuz ve Obuz 1966: 316).

Yiğitlik derecesini gösteren statü farklılığını vurgulayan bir başka örnek ise Er Samır destanında görülmektedir. Altay destanlarından Er Samır destanında kahramanın üstünlüğü hem fiziksel hem de sahip olduğu eşyaların özellikleri ile anlaşılmaktadır. Kara Bökönün yer altından orta âlemi izleyebilmek için kullandığı “altmış gözlü dürbün”üne karşılık Er Samır’ın “doksan gözlü dürbün”e sahip oluşu, yer altının hâkimi kötü ruhun temsili olan Erlikten daha üst bir statüye sahip olduğunu göstermektedir (Dilek 2002: 92).

Altay destanı Kozın Erkeş’de bahadırın “kara sahtiyan pantolon, altmış sekiz halkalı altın kuşak, ay nakışlı, bronz nakışlı, zırhlı giyecekler, doksan bronz düğme” gibi elbisesinin özellikleri savaşçı bahadır özelliğinin işaretidir (Dilek 2002: 257).

Mitolojik zamandan uzak Behçet Mahir’den derlediği Mehmet Kaplan’ın çalışması Köroğlu destanında olağanüstü doğumun olmaması, kahramanın yiğitlik sergileyişinde farklılık yaratır. Fizikî güç ve cesaret daha gerçekçi bir hâl alır. Köroğlu destanında babası için götürdüğü yemeği almak isteyen çocukların başkahraman olan Köroğlu için engel teşkil ettiği ancak Köroğlu’nun hepsini karşı koyduğu görülür. Yolunu kesen çocuklarda ilk önce değnek ve sonrasında kılıç ile karşılık vermesi de kötüye karşı alınacak önlemlerin önemini ve yiğitlik yolundaki gelişimi göstermesi açısından önemlidir. Aslında Köroğlu bir karşı kalabalık topluluğa karşı kendisini muhafaza etme  düşüncesini  sokakta  gördüğü  garip köpeğin civardaki köpekleri darmadağın ettiğini görmesi de kendisi düşman  bellediği kişilere karşı davranışını etkilemiştir (Kaplan ve diğerleri 1973: 8-10).

Genel itibariyle destan kahramanlarının olağanüstü doğumlarına karşılık Köroğlu’nun olağanüstü bir doğumu olmadığı görülür. Bunun dışında cesareti ve fiziksel gücünün kahramanlık destanlarının genel özelliğidir. Ancak Kazak anlatmasında Kırkların Köroğluyu mezarda kayısı kuru üzüm, hurma, ceviz ile beslemeleri ve Gavıs, Gıyas, Kırkların mezar içinde dünyaya geldiğini bildirilmektedir (Arıkan 2007: 125-127).

Altay destanı Kögütey-Kökşin Le Boodoy Koo’da “altmış iki büyük düğmeli pantolon, yetmiş iki güneş ışıklı gümüş düğmeli kara zırh, doksan iki demir tabanlı demir kara çizmesi, altmış iki kancalı ay gibi kuşağı, yetmiş kızıl püsküllü demir kara börk” betimlemeleri Kögütey Kökşin’in savaş için hazırlığı ve mitolojik anlam yüklü savaş kıyafeti tasvirleri yer alır (Dilek 2007: 428). Formulistik sayılar ile de nitelendirmelerin kuvvetlendirildiği görülür. Güneş, demir, ay gibi gök ve yer kültlerinin de varlığı savaşta galibiyet kazanılmasının kahramanın üzerinde taşıdığı kıyafetin manevi ruhu ile kaçınılmaz oluşunu göstermektedir.

Kadın Tipi

Yaratılış mitine bakıldığında “Ülgün Ata”nın beyaz anne adı verine “Akine”nin öğretisiyle kâinatın yaratıldığı görülmektedir. İlham verenin “Akine” olması, ehemmiyeti ata olan Ay’a göre daha çok olan güneşin dişi oluşu kadının mitolojide ve kültürel bağlamdaki yerini göstermektedir (İnan 1998: 274-275). Farklı kültürlerde de bu durumun bu şekilde olduğu görülür. Kalevalanın yaratılış esnasında Ilmaatar’ın sayesinde kuşun yumurtlayacak bir yer bulabilmesi ve sonrasında ilk insan örneği olan Väinämöinenin dünyaya getirişi en sonunda da ortadan kayboluşu aslında kâinatın oluşumu için ilham verici bir güç olması ile açıklanabilir. Bu yönüyle bakıldığında yaratılışın temelinde kadın unsuru olduğu açıktır.

Bunun yanında coğrafi konum nedeniyle güneş ve ayın gökyüzünde kalma süresi ile bağlantılı olarak iklim şartlarının farklılıkları güneş ve ayın kazandığı önemi belirler ancak genel itibariyle Güneş Ay’a göre aydınlığı, bereketi, canlılığı getirmesinden dolayı daha çok önem kazanmaktadır. Kadın Güneş, Ay ise erkek ile ilişkilendirilmesi, güneşin tabiattaki değişimlere neden olabilecek güç olması ile bağlantılıdır. Bu durum zamanla sosyolojik bağlamda anaerkilden ataerkil topluma geçiş işle değişim göstermektedir.

Kadının toplumdaki yeri dönemsel olarak değişikliğe uğramıştır. Bu durumu destanlarda da görmek mümkündür. Konargöçer toplumlarda kadın alperen tipine daha yakın görülürken, yerleşik hayata geçildiğin de kadının daha çok evine bağlı, tam bir eş ve gerektirdiği rollere  büründüğü görülür.  Kadının baskınlığının artması ve azalması dış dünya ile olan ilişkisi ile doğru orantılıdır. Atanın ev dışında savaşırken, avlanırken ananın bekleyen, çocuklarına bakan, ev işleri ile uğraşan konumunda olduğu özellikle İslamiyet sonrası destanlar bunu açıkça gösterir. Tabii ki keskin bir çizgi ile sınırları belirlemenin doğru olmayacağı, dolayısıyla İslamiyet öncesi tip ve motiflerin İslamiyet sonrasında da bir süre devam edeceğini söylemek gerekir. M. Ekici (1999: 11-12) Köroğlu destanında Nigâr hanımın “aktif, soylu, anne, eş, alp” olma özelliklerini bir arada bulundurduğunu söyleyerek hem konar-göçer  hem de yerleşik yaşamın içerisinde yerini aldığına vurgu yapmıştır.

Başkahramanlar yanında yan kahramanlarda yer almaktadır. Çalışmamızda des- tanların başkahramanlarının haricindekileri ayrı olarak yan kahramanlar başlığı altında toplamayıp, ayrı ayrı değerlendirmeyi uygun gördük. Kadın tipi de destanlarda sevgili, eş, kardeş tipi olarak görülmekte olup bazen düşman ve hain tip sınıfına da dâhil olmaktadır. Kadın tipi içerisinde destanlarda öncelikli olarak dikkat çeken öğüt ve tavsiye veren anne ya da eş olmuştur. Ancak “ana kahramanları tipler olmaktan daha çok, şahsi karakterlerdir” (Reichl 2011: 302). Yurdundan ayrılan kahramanın annesi ya da eşi tarafından verilen öğütlere rağmen, kahramanın evinden eş aramak ya da düşman ile mücadele içim evinden ayrılışı sonrasında karşılaşılan olumsuzluklar kadın tipinin destanda kontrol mekanizması olarak görülebilmesini sağlamaktadır. Kahramanın verilen tavsiyelere ve uyarılara aldırış etmeyişi ise beklenen bir davranıştır. “Kadın sözüne kulak asmadığı gün kahramanın ölümüdür” diyen İnan (1998: 276) kadının tavsiyeleri ve uyarılarının aslında kahraman için bir işaret olduğunu belirtmiştir. Kalevala da özellikle tavsiye ve uyarı veren anne tipine rastlanmaktadır. Kalevala destanında Lemminkäinen’e annesinin “Tuoni’nin şelalesini arşınladın, Manala akıntısını boyladın, kalırdın oralarda şu zavallı anan olmasaydı” ifadeleri ile anne sözünü daha önce de dinlememesinin sonucu ve kurtuluşun yine annesi tarafından oluşuna işaret edilmektedir (Obuz ve Obuz 1966: 10). Nasıl ki at ve demir (demirden yapılan silahlar) kahraman için önemli ise kadın da daimi yoldaş ve kuvvet menbaasıdır (İnan 1998: 276).

Kadın tipinin anne rolünü üstlenmesinin yanında kadın şaman dönemlerine de vurgu yapıldığı hissedilmektedir. Kadının etkin olduğu çağları ve ilk şamanın kadın olması göz önünde bulundurulduğunda  erkeğin kadına göre arka planda yer  aldığı-  nı ve konar-geçerlikten, yerleşik hayat tarzına geçiş ile ataerkilliğin ön plana çıktığı ortaya konulmuştur. Anne ve karısının öğrettiği eski sözler ile yılana seslenişi, kadın şaman dönemine işaret etmektedir (Obuz ve Obuz 1966: 21). Özellikle annenin kah- ramanı kötü duruma karşı uyarması, iyileştirmesi ve diriltmesi durumları arkaik dönemin özelliklerinden olup, kadın şamanlar zamanına işaret etmektedir.

Kadın kahramanların su perisi olarak görülmesi, tanrıçaların varlığı, ölümsüzlük sahibi olmaları, kadın başkahramanların varlığı, sihirli nesneler sahibi olmaları anaerkil toplumun tesiridir. Kalevala destanı başkahramanının sahip olduğu sihir gücüne destanın bir diğer kahramanı Lemminkäinen’in annesinin de sahip olduğu görülür. Sağaltma ve diriltme gücü ile efsunlu sözler kullanarak oğlunun parçalanmış vücudunu birleştirmesi şaman kadınların büyü yapabilme ve iyileştirebilme yetilerine örnek teşkil eder.

Bu yönü ile destan başkahramanı kadın olan Türk destanlarından ayrılmış olsa dahi Kalevala destanı da anaerkil toplumdan ataerkil topluma geçiş dönemini gösteren örneklere sahiptir. Şamanlıktan kimlik kaybına uğrayarak kadın şamanlar yerlerini erkek şamanlara bırakmış görünmektedir.

Türk destanlarından Ural Batır Destanında merkezi kadın tipi olarak  Humay vardır Altay Türklerinin Oçı-Bala destanında da başkahramanı kadındır. Bunun yanında başkahramanın kadın olmadığı ancak kadının erkek gibi güce sahip olabildiğini gösteren Dede Korkut destanlarında “kadının erkeğinin güvenliği uğrunda fedakârlık göstermesi aslında Dede Korkut boylarının hepsine has olan bir hususiyet” olarak karşımıza çıkmakta olup Burla Hatun, Selcen Hatun, gibi kadın karakterlerin “kocasını zor durumlarda düşmandan koruduğunu ve gerekli olduğunda canını bile feda etmeye hazır olduğu” kadın alperen tipine örnek teşkil etmektedir (Cemşidov 1990: 81). Bu- nun yanında Köroğlu destanında kızlar evlenecekleri kişileri kendileri seçebilme hakkına sahiptirler. Ancak öncelikle imtihan süreci yaşanır. Adov Bey’in kızı Dana Hanım’ın talipliler ile güreş tutması kendi eşini kendi seçebilmesini gösterir. “Alp nitelikli kadınların ortaya çıkması” toplumsal sürecin getirmiş olduğu bir sonuçtur.

Aynı zamanda Köroğlu, umutsuzluğa düştüğünde onu Agayunus teselli eder ve yeniden hayata döndürür (Şahin 2012: 568). Bu yönü ile de Agayunus, yapıcı, destekçi, hürmet gösteren bir eş modeli oluşturmaktadır.

Şor destanlarından Kan Pergen destanındaki kadın motifi psikolojik bağlamda incelenmesi gereken davranış kalıbı ile dikkat çekmektedir. Kaçırılma, zorla evlenme gibi durumlar kötü gelişen bir olayı engelleyerek, hakkına razı gelişin göstergesidir. Denge koruyucu özelliği ile Argo Han, Kara Mös’ün karşı konulmaz ısrarını geri çevirememesi durum karşısında aciz kalınmanın da bir örneğini teşkil etmektedir. Kadın egemenliğinin erkek eline geçtiğini gösteren Türk destanları da yer almaktadır.

Er Töştik destanının Kazak varyantında kadın ve erkeğin eşit olmadığı, ataerkil toplum yapısı vurgulanmaktadır. Töştik ile evlenecek Kencekeyin kendi babasından Şalkuyruk atı, Aksırmalı zırhı ve boz dişi deveyi istemesi üzerine babasının bu duruma öfkelenip; “Şalkuyruk, yılkının bereketi, kutudur. Kuta kız kısmının sahip olduğu görülmüş mü hiç!, Boz dişi deve develerin başıdır. Aksırmalı zırh atadan oğula geçen zırhtır” diye cevap vermesi kız çocuğunun değer sıralamasında erkek evlattan sonra geldiğini göstermektedir (Aça 2002: 132). Bu duruma bir başka örnek Altay destanı Közüyke de açıkça görülmektedir. Ava çıkan Ak Kağanve Karatı Kağan’ın rastladığı geyik Ak Kağan’a erkek evlat sahibi Karatı Kağan’a ise karısının “karnında taşıdığı çocuğu, gereksiz (kız) çocuk idi” ifadesi ile kız evladın, erkek olana göre ikinci sınıf olarak görülmesi söz konusudur (Dilek 2002: 308). Manas destanında da Manas’ın “kadının sözüne uydu, kalkıp yurduna döndü derler, sonra ben yiğitlerime ne cevap veririm” demesi erkeğin toplumsal üstünlüğünü göstermektedir (Yıldız 1995: 748). Diğer yandan Çakıp-bay’ın karısının kendisini kovalaması da Manas destanında kadının fiziki gücü ve cesaretini ortaya koymaktadır (Yıldız 1995: 763).

Altay destanı Er Samır’da erkeğin üstünlüğü yer altı âleminde de yer almaktadır. Er Samır’ın karısı Altın Tananın neden eziyet edilip prangaya vurulduğunu Kara Bökönün karısı Sarı Kolon’a sormasına karşılık “er kişi eziyet etse eşi napabilir, bahadır kişi bağlasa kadın napabilir” diyerek aldığı cevaba bakıldığında erkeğin kadın üzerindeki üstünlüğü açıkça anlaşılır (Dilek 2002: 73). Bunun aksine Kozın Erkeş destanında Kozın Erkeş’in eşi Bayım Sur’un akıllı ve kurnaz olması Kudur Uul’ın düşüncesini sezmesi ve Kozın Erkeşin ölmesinden mutlu olmuş gibi “gidip Kozın Erkeş’in naaşını yıkayalım, ondan sonra o mel’un dirilmek için çare aramasın” gibi ifadeler ile anlaşılır. Çünkü Kodur Uul gider gitmez bayım Sur yeraltından çıkan “kutsal su, altmış çeşit ilaç, altın kadeh, ak şal” gibi sihirli nesneler ile eşi Kozın Erkeşi diriltmeyi amaçlamaktadır (Dilek 2002: 292).

Buna karşılık Yakut  destanı  Culubuyar  Nurgun  Botur destanında  “kadın  ile erkeğin aile içinde veya dışında birbirlerine karsı üstünlüklerinin olmadığını” ile “kadın ve erkek, hayatın pek çok alanında, birlikte ve eşit oldukları” ve “ailelerini ilgilendiren kararları da ortak verdikleri” Türk dünyası destanlarında görülebilen kadın, erkek arasındaki statü farkı görülmemektedir (Ersöz 2009: 144). Hakas destanı Altın Arığ’da Picen ile İcen Arığ’ın han olmak istedikleri babalarına beyan ederler ancak babaları bunun doğru olmayacağını söylerler (Özkan 1997: 47). Aynı destanda alp Hanın kızının “omzundan bakınca, boynu elli karış, arkasından bakınca, boynu altmış karış, dik durduğunda omzu geniş, irkildiğinde geniş göğüslüymüş” ifadeleri fiziki özelliğine bakıldığında erkek kahramana benzetilmektedir (Özkan 1997: 133).

Yine aynı destanda alp Han kız ile Cibetey Han’ın mücadelesinde kızın Çibetey Han’ın mağlup ettiği görülür. Ancak tam olarak neticelenmeden Altın Arığ yardıma gelir. Altın Arığ’ın “dokuz öküzün derisinden örülen kamçısıyla” Alp Han kıza üç defa vurması ile Alp Han kız pes eder (Özkan 1997: 141). Aynı şekilde Altın Arığ’ın Pora Ninci’nin eşi Hulatayı mağlup etmesi kadın tipinin alperenliğini göstermektedir (Özkan 1997: 177). Bunların yanında Picen hanın evleneceği erkeğin daha güçlü olması, han olması gerektiği bilgisi, statüsel gücün önemini ve yapılacak evliliğin mantıksal çerçevede gerçekleşeceğini gösterir.

Kadın tipi açısından Kalevalada kadınların olayların gelişiminde etken rol aldığı görülmektedir. Hem Kaleva ülkesinde hem de Pohjolada kadının ayrı bir önemi vardır. Kadın tipinin iyi ve kötü olarak nitelikte olmaları bulundukları coğrafya ve bununla birlikte farklı bir dünya âlemi ile kurulan bağ ile ilişkilidir.

Kalevala destan kahramanın önüne evlilik için gerekli şartları kızın babası değil, Pohjola kadını koymaktadır. Evlenilecek kızın ailesi hakkında bilgi verilmemektedir. Yalnızca Ainonun Joukahainenin güzel kız kardeşi olduğu bilgisi verilmektedir. Sihirli sözlere sahip, şamanistik seyahatler yapan bir kahraman olan Väinämöinene karşı şarkı yarışını kaybeden Joukahainen tarafından kız kardeşi Ainonun Vainoya verileceğini vaat edilmesi, istek dışı evliliğe yönlendirme olduğunu açıkça ortaya koymaktadır. Ainonun bu durum karşısındaki tavrı ise kendi çanına son vermek olmuştur.

Düzgün (2007: 710) “Başkurt Destanlarının Tipolojisi adlı çalışmasında kadın tipini “olağanüstü” ve “sıradan kadın tipi” olarak ikiye ayırmıştır. Kadın tipine dair dikkati çeken husus ise “her biri evleneceği erkeği seçme salahiyetine sahip” ve “çeşitli sınavlarla erkeği sınamaları” Türk dünyası destanları içerisinde farklı bir özellik taşımaktadır. Bu durum Altay destanı Kozın Erkeş destanında  Bayım  Sur’un  evlenmek  istediği  kişiyi “üç yaşındaki koyunun kuyruğuyla, üç yaşındaki kısrağın etiyle” vurduğu herkimse onunla evlenebilmesi kıza tercih hakkı sunulmasının bir örneğidir (Dilek 2002: 269).

Er Samır destanında Altın Sınar adlı kız kardeşin Er Samır yurtlarına geldiğinde saygıda kusur etmemeleri için uyardığı ağabeyleri “Altın Sanar’ın saçından tutarak, evden çıkarıp, fırlatmaları” kadın olarak küçük kız kardeşlerin tavsiyelerinin dinlenmediğini gösterir (Dilek 2002: 56).

Anne Tipi

Yaratılış mitlerinde evrenin yaratılışı ile annenin doğurganlığı ve yeni hayatın başlangıcında aracı oluşu, annenin kutsiyet kazanmasını sağlamaktadır. Evrende ki dört element hava, su, toprak, ateş insan doğasında varlığı ispatlanmış olması ne- deniyle anne ile tabiat özdeşleştirilebilir. Kadın tipleri arasında anne “öncelikli arketip” olması münasebetiyle destanlarda önemli yere sahiptir (Stevens 1999: 50). “Dişinin sihirli otoritesi, taşıyan, büyüten, bereket ve besin sağlayan, ruhsal yücelik, aklın çok ötesinde bir bilgelik, sihirli dönüşüm, yeniden doğuş yeri, yararlı içgüdü ya da itki” anne- lik vasfının özellikleri olup, “anne arketipini” meydana getirmektedir (Jung 2001: 22).

Kahramanların aile yapısına bakıldığında ana tipinin kutsal bir yapıda olduğu görülebilir. Kahramanın annesinin kutsallığı çocuğuna karşı olan sevgi ile uğraş verdiği işlerin mahiyetinde gizlidir. Annesin  sevgisi,  üzüntüsü,  çaresizliği Kalevalada açıkça görülmektedir. Çocuğuna karşı olan sevginin cesareti de beraberinde getirmesi ile düşünmeden hareket edişin sonu çaresizlik ve üzüntüyü de beraberinde getirmektedir. Ancak Pohjolaya destan kahramanlarının varmaları uzun zaman ve zor bir hal almasına rağmen, dere, tepe, dağ gibi engellerin ortadan kalkması annenin Pohjolaya varması çok kolay olmuştur.  Ağaçlara,  yola,  aya,  yıldıza oğlunu sormasına rağmen en son güneşin verdiği “Cansız, sularda kayboldu./ Tuoni’nin kara sularında, / Manala dalgalarında, / Akıntıya kapıldı, / Şelaleden yuvarlandı;/Tuoni’nin  kara  sularına,    /Manala  dalgalarına”  bilgisi  ile  oğlunun  yerini bulabilmesi güneşin kutsallığını da göstermesinin yanında Şamanizm’in etkisi ve kadın şaman olgusuna işaret etmektedir (Obuz ve Obuz 1965: 156-157).

Kadının evlenip bir çocuk dünyaya getirmesinin yeterli olmadığı, bu çocuğun cinsiyetinin de kadının sosyal statüsünde belirleyici rol oynadığı dikkatten kaçmamalıdır. Bunun ile ilgili olarak kız ve erkek çocuk sahibi olan annenin daha çok erkek evlada değer verdiği görülmektedir. Kalevala ve Türk destanlarında bu durum ile ilgili örnekler yer almaktadır. Kız ve erkek evlat sahibi olmanın kadına bakış açısında farklılık yarattığı Alday-Buucu destanında alt dünyadaki erkek ve kız çocuğu olan kadınların maruz kaldığı muamele ile açıklığa kavuşmaktadır. Yalnızca kız doğuran kadının alt dünyada (öte dünyada) bir göğsü ile yılan ve diğer göğsü ile de çocuğu emzirmesi, diğer yandan dokuz kat yastık üstünde, bakımlı bir kadının oluşu orta âlem de dokuz erkek evlat doğurması ile karşılık bulmuştur (Ergun ve Aça 2004: 235). Kalevala destanında ise anne kahramanların akıl hocalığını yapan, tavsiyelerde bulunan, kötü durumlarda soğukkanlı bir tavır takınan kahraman tarafından sevilen, sayılan, özlenen bir tiptir.

Lemminkäinen’in kız kardeşine sahip olması olayında yaşadığı ensest ilişkide, Lemminkäinen’in annesinin oğlunun üzülmemesi konusunda telkinde bulunup  onu  bir adaya göndermesi ile çözümlenir (Obuz ve Obuz 1966: 47). Böylesine bir durumun kabul edilemezliği içerisinde annenin Lemminkainen için bulduğu  çözüm kız ve erkek evlat arasındaki değer farkını açıkça ortaya koymaktadır. Ana-oğlu arasındaki ilişki Kalevala destanında yoğun bir şekilde görülmektedir. Kullervo’nun savaşa gitmesini istemeyen sadece annesidir. Annenin haricinde baba, erkek ve kız kardeşler Kullervo’nun savaşa gidip ölüm haberini alsalar bile üzülmeyeceklerinin ifade etmeleri, sadece annenin böyle bir durum  karşısında  çok  üzüleceğini söylemesi, anne ile oğul  arasındaki ilişkinin farklılığını  ortaya  koymaktadır (Obuz ve Obuz 1966: 145-148). Tavsiyelere uymayan, asi, sabit fikirli bir oğul tipinin karşısında aile bireylerinden yalnızca annenin anlayışlı, merhametli, sevecen, düşünceli tavrı açıkça görülmektedir.

Buna karşılık savaş için yola çıktıktan biraz sonra sırasıyla babasının, erkek kardeşinin, kız kardeşinin ölüm haberini alması üzerine hiç üzülmemesi aile fertleri ile olan bağının zayıf oluşunu, sevgi ve saygının karşılıklı oluşuna vurgu yapmaktadır. Savaşta ölme ihtimali olan Kullervo için üzülmemeleri, Kullervoda da ailesi için aynı duygu ile karşılık bulmuştur. Anneye duyulan sevgi ve saygının ayrıca vurgulandığı bir başka durum ise Kullervo’nun annesinin ölümü ile ortaya çıkmaktadır. Annesinin nasıl defnedileceği ve gerekli ritüeller hakkında bilgi veren Kullervo, annesinin sevmesine rağmen annesinin cenazesine katılmak için geri dönmeyip, intikamını alma hırsı daha ağır bastığından yoluna devam etmektedir.

Anne tipinin özellikle erkek evlatlara karşı korumacı bir tavır sergilemesi Türk destanlarında da yer almaktadır. Er Samır destanında öfkelenen babasının şiddetin- den oğlu Er Samır’ı kurtarması annenin korumacılığına örnektir (Dilek 2002: 41, 44).

Ak Tayçı destanında “Erlik beyin yurduna yalnız” giden Ak Tayçı’nın annesinin yurdundan ayrılan oğluna üzülmektedir (Dilek 2002: 145). Yer altı hanlarının eşleri- nin de orta dünyadan gelen bahadırlara karşı yapıcı ve duygusal yaklaşımları yer altı hanları tarafından kabul görmez. Ana tipinin yer altı âleminde de yer üstü gibi denge kurucu olma özelliği görülür. Temir Kağan’ın hatunu Ak Tayçı için “gözü ateşli yaratılmış, kabiliyetli, yakışıklı yaratılmış, bu garibi nasıl öldüreceksin” demesine karşılık Temir kağan eşine kızması yer almaktadır (Dilek 2002: 148). Malçı Mergen destanında ise “çocuğunun kalbini kırana kadar, avın karnının tadına baksan ne olur, kızını ağlatıp, gözyaşlarını görünce, avın karnını yesen ne olur” diyerek an- nenin evlatlarına kocasına karşı korumacı tavrı yer alır (Dilek 2002: 239).

Yardımcı Tip

Altay Buuçu destanında gökten inen Tölee-Şınar ve Belee-Şınar Han-Buuday’ın yanında yolculuğa çıkmaktadırlar. Burada bahsi geçen tipler göksel âlemde yaşayan iyiliğin temsidir. Yardımcı karakterler başkahramanın karşılaşacağı tehlikeleri, zorlukları önceden bildirerek yardımcı olma işlevini gerçekleştirirler. Boktu-Kiriş, Bora Şeeley’de kahramana göksel yolculuğunda Han Sayın-Ulaatı ile Er Sayın- Ulaatı’nın yardımcı oldukları görülür. Başkurt destanlarından “Akbuzat” ve “Babsak Bey İle Karagölömbet Bey” destanlarında yer alan ihtiyar kadınların ihtiyar adam tipi gibi ata kültünün yansıması olduğu söylenebilir. Bu destanlardaki yaşlı kadınlar

yardımcı tiplere örnektir (Ergun ve İbrahimov 2000: 148, 322). Maaday Kara destanında da ihtiyar aziz kadın çocuğun geçmişi ile ilgili bilgi vererek, kötülüklere karşı tedbir alması için bilgilendirmektedir (Naskali 1999: 86).

Altay destanı Kökin Erkey’de Ançı Mergen adlı kişi Kökin Erkeyin isteği üzerine kendisine yardım ettiği ve buna karşılık “siz bana dost olun, tek kız kardeşimi alıp evlenin” dedi (Dilek 2002: 190). Yine Altay destanlarından Kozın Erkeş’te önceleri yardımcı bahadır olarak görülen ve sonrasında kıskançlık yaparak hain tip olarak yer alan Kodur Uul bahadırdan söz edilmektedir. “Kodur Uul” Kozın Erkeş için kendi yurdunda hizmetinde çalıştığı “Kara Küren atlı Karatı Kağan”ın kızının varlığından söz eder ve bu kızın babası Karatı Kağan tarafından birbirine benzeyen yedi kardeş olan “Cedi Sabar”ın dünürlüğünde küçük kardeşleri “Altın Sabar”a verildiğinin söylenmesi ile Kozın Erkeş’in daha öncesinde kutsal kitaptan öğrendiği kızı kendine almak için yola çıkması arkaik destanlarda sık görülen bir motiftir (Dilek 2002: 263).

Pokay Sarığ adında yaşlı kadının ak ulanın mı yoksa ablası Altın Tananın yolunun mu doğru seçenek olduğu konusunda ak kula atın yoluna gitmesine kanaat getirmiştir (Ergun 2006: 167). Ak Han destanında da kargış yetmez kara koca karıya rastlanmaktadır (Ergun 2006: 178).

Er Samır Destanında Katan Mergen adındaki kardeşi avlanmaya giden Abisinin yanında gittiği ancak demir dağa ulaştıklarında Kağan Mergen’in Er Samırı yalnız bırakması, sonrasında Er Samır’ın kardeşi Katan Mergen’in Erlik tarafından tutsak edildiği ve öldürüldüğünü görmesi aslında yardımdan çok Er Samır’ın yardımına muhtaç kaldığını gösterir (Dilek 2002: 106).

Er Töştik destanının Kazak varyantında Er Töştik’e yer altında yardım edecek ayrı olağanüstü özelliklere sahip altı adamdan bahsedilmektedir. Sezdirmeden işler halleden, hızlı koşucu olan, yeraltı dinleyicisi, dağları kaldırıp, indirebilecek güce sahip, her şeyi yiyebilen doyumsuz, açıkgözlü ve dikkatli olan adamların yardımına mazhar olmaktadır (Aça 2002: 138-139).

Kalevala destanında intikam almak için Poholaya yola çıkarken Lemminkäinen’in eski arkadaşı Tieranın yardımcısı olması için beraberinde gelmesini istemesi kahramanın bir destek aramasından kaynaklanır. Türk destanlarında kahramanın savaşa giderken gücüne güç katması açısından özellikle yanında birisinin gelmesini istemesi yerine yolda karşılaşılan yaşlı kişi(ler), çobanlar sayesinde karşılaşılacak engeller aşılabilir, bilinmeyenler öğrenilir. Tıva Destanlarından “Boktu-Kiriş, Bora- Şeeley”, “Kangıbay-Mergen”, “Aldın-Kurgulday”, “Alday-Buuçu” destanlarındaki kahramanlar çoban veya ihtiyarın yardımına mazhar oldukları gibi  çoban  ve  ihtiyarın yardımcı tip olarak görülmesi destanların genelindeki bir özelliktir (Ergun ve Aça 2004). Salur Kazan’ın Evinin Yağmalandığı destanda Kazanın çobanı bağladığı kaba ağacı yeriyle, yurduyla koparıp, arkasına alıp, Kazan’ın ardına düşmesi çobanın kahramana sadık oluşu, kader birliği yaptığını gösterir (Gökyay

2006: 59). Benzer bir durum da Manas destanında Çakıp Hanın “Bakay” adlı kişinin Manasa yardımcı olmasını istemektedir (Naskali 1995: 19; Yıldız 1995: 541).

Bunun yanında yardımcı ruhlar da yer  almaktadır.  Tıva  destanlarında  kara  ve sarı denizin hâkimi olan Sarıg-Kundus kişi görünümünde olmasına rağmen, olağanüstü bir varlık niteliği taşımaktadır. Bir başka ihtiyarın yardımı ise farklı şekilde Hakas Türklerinin Huban Arığ destanında görülür. Huban Arığın  yolunu kesen “ulu ihtiyar kadın” kılığına giren “Kök Nincil” adlı kahramanın Huban Arığı ölçmek için gücünü sınamasının nedeni karşılaşacağı engeli aşabileceğine kanaat getirmeye çalışmasıdır (Davletov 2006: 167-168).

Şor destanlarından Kağan Pergen’de bahadırların eşleri, Altın Sırık’daki Kara Şimelgey, Altın Taycı’da yaşlı adam, Karattı Pergen’de Ulug Piligçi, Kan Pergen destanında ise bilmediği bir kadın ve Kan Pergen’in karısı yardımcı karakterler arasında yer alır. Kağan Pergen destanında Kağan Pergenin karısı evine girmek isteyen Kağan Pergeni eve girmemesi, başka bir ev yapmaları gerektiği aksi takdirde öleceği bilgisi vermektedir. Bunun yanında Kan Pergen’in kız kardeşi Kan Argonun kendisine içki içirip sarhoş edeceği ve içmemesi gerektiği konusunda uyarır (Ergun 2006: 427).

Karattı Pergen destanında Uluğ Piligci’nin Altın Han’ın karısı  ve çocuğuna yardım ettiği görülür. Altın Ergek destanında Ay Altın Altın Ergek yanında yer almaktadır (Ergun 2006: 219). Altın Sırık destanında Kara Şimeldey’in Kara Sulaz’ın diyarına giden Altın Sırık’a Kara Sulaz ile ilgili bilgi vererek yardımcı olmaktadır  (Ergun 2006: 251). Altın Taycı destanında ad verilemeyen çocuk ihtiyar adamdan kendisine ad koymasını istemesi ve ihtiyarın iyi dilekler ile bahadıra ad vermesi ve kendisine layık bir atın tan ağardığında geleceğini söylemesi, yaşlı adamın ad verme motifi içerisinde yardımcı tip olduğu söylenebilir (Ergun 2006: 303).

Kalevala destanında da yaşlı çoban tipi görülmektedir. Tuonela’da tekneyi bitirebilmek için aradığı büyülü sözleri bulamayan Väinämöinen’in karşısına çıkan çoban, Antero Vipunen’de aradığı sözlerin fazlasının olduğunu söylemiş ancak karşılaşacağı zorluklara karşıda uyarmıştır (Obuz ve Obuz 1965: 177-178/9-23). Bunun gibi Manas destanında da Çakıp Bay’ın oğlu Manas için evlenilecek kız araması esnasında çobanın “Temir Han’ın kızı Kanıkey Manas’a denk kız idi” ifadesi ile tavsiyede bulunmasının ardından dikkat edilmesi gerekilen kötü karakterli “kır  sakallı Mendi Bay’a” dikkate edilmesi hususunda uyarmaktadır (Yıldız 1995: 615). Başkurtlara ait Ural Batır destanında da yaşlı adamın yol gösterici olması farklı milletlerin destanlarındaki yaşlı, bilge kavramının anlamsal ortaklığını gösterir  (Ergun ve İbrahimov 2000: 74). Basat’ın Tepegözü Öldürdüğü destanda da çobanın peri kızı ile çiftleşmesi sonucu peri kızının Tepegözü dünyaya getirdiği görülür (Gökyay 2006: 175; Ergin 1964: 85). Bu destanda perinin çobana “Çoban emanetini al, Ama Oğuzun başına ölüm getirdin” demesi çoban nefsin yenilgisi ile kötü karakterin ortaya çıkmasına neden olan tip olarak karşımıza çıkmaktadır (Gökyay 2006: 175).

Lemminkäinen’e Pohjolaya yeni bir kız bulmaya gittiğinde yaşlı kadının evine kimseye görünmeden girebilmek için Hiisiden kapıdaki köpeğin fark etmemesi için yardım istemesi ardından yeri kırbaçlaması ile yerden yardımcı küçük bir adamın ortaya çıktığı görülür (Obuz ve Obuz 1965: 128, 320-334). Çoban tipinin Lemminkäinen’in karşısına kötü karakter olarak çıkması destan kahramanları arasındaki statü farkı ve çoban tipinin iyi-kötü karakter olarak iki farklı şekilde değerlendirilebileceğini gösterir.

Kırgız Türklerinin Er-Sogotoy destanında Kırk yiğidi haricinde Merkezî kahramanların yardımcıları, başta Karatal Kariya  olmak  üzere,  Turan  Bahadır, Tagay Han, Akiypa, Temir Han’ın eşi Orolhan Tacihan ve kervancılar destanda yardımcı kahramanlar olarak karşımıza çıkmaktadır (Çeribaş 2011: 388).

Saha Türklerinin Culubuyar Nurgun Botur destanında Nurgun Bootur ile Uot Uhutaakı’nın yapacağı çatışmada Ayıı Umsuur Udagan’ın yapılacak mücadele için yardımcı olması “O, kurnaz olmasına çok kurnaz ama seni ona denk gelecek şekilde hazırlayacağım” diyerek anlatılmaktadır (Ersöz 2009: 143). Başkurt destanı Akbuzatda su altından yaşayan Nerkes adlı kızın Hevben’e yardım ettiği görülmektedir (Ergun ve İbrahimov 2005: 137-185). Ural Batır destanında da Tirihıv yolunu gösteren kahramana yol gösteren ve akıl veren ihtiyar gemicinin Ural Batır’a göstermesi ve “biraz gidince, yılkı sürüsüne rastlayacağını”, sürünün içerisinden “Akbuzat”ı almasını söylemektedir (Ergun ve İbrahimov 2000: 74).

Arzılan Kara Attığ Çeçen Kara Möge adlı Tıva destanında dünyaya gelen bahadıra iyi ad verilmesi isteğinde olan “Dalay Baybın Han” halk arasında ad verecek kimseyi bulamaz. Çünkü kötü ad veren öldürülecektir. İyi ya da kötünün göreceli olduğu düşünülürse her hâlükârda ad veren sıradan birinin öleceğinin kesinliğine karşılık ihtiyar bir adamın çıkıp ad koyması yardımcı karakter olma özelliğini de taşımaktadır (Ergun ve Aça 2005: 282-283).

Kırat ve yedi baş koçak derviş kıyafetine giren Köroğlu tarafından Şeyh oğlu Abbas tarafından atıldıkları zindandan kurtarılır (Kaplan vd. 1973: 99, 332). Yaşlı, çoban, arkadaş gibi yardımcı tiplerin yanında hayvanlarında yardımcı olma özelliği vardır. Bu yönüyle at yardımcı tip olarak da ele alınabilir.

Karşı Kahraman (Düşman/Rakip) Tipi

Destandaki tiplerin başında gelen kahramanın gerekliliği kötü olayların, kaosun, düşmanın varlığı ile önem kazanmaktadır. İyi kötü ile anlam bulmaktadır. Sıcağın soğuk olmadan bir değeri olmayacağı, gece-gündüz olgusu ya da yaşlı ile genç kavramlarına ait nitelikler zıtlıkların kaçınılmaz döngüsüne işaret etmektedir. Bu bağlamda kahramanın sahip olduğu nitelikler, düşman tipinin sayesinde ortaya çıkmaktadır. Destan olaylarının temelinde yer alan düşman ve kahraman mücadelesi olay örgüsündeki dönüm noktalarını oluşturmaktadır. Destanlarda olması gereken en önemli unsurun mücadele olduğu düşünülürse iki zıt tarafın olmayışı düşünülemez.

“Destan kahramanı büyük güç sahibidir. Doğuştan itibaren farklıdır. Ona uygun düş- manları da aptal değildir, batırla eşittir” diyerek düşman tipi yerine karşı kahraman tipi olarak adlandırmanın Çobanoğlu’nun da dediği gibi daha uygun olacağı kanaatin- deyiz (İbrayev 1998: 290). “Mübalağa üslubu düşmanın batırlarını tasvir etmede de kulla- nılır” (İbrayev 1998: 292). Mübalağa sanatı destanlarda olağanüstü kahraman tipini anlatmada başvurulan yegâne yöntemdir. Bu yüzden destanların ait olduğu zamana göre olağanüstülüklerin derecesinde değişiklikler olabilir ancak kahramanlardan bahsederken kullanılan abartılı anlatım değişmez. Düşman tipi için kahraman kav- ramının kullanılmasında da bir sakınca görülmemektedir. Birbirine zıt iki toplumun yetiştirdiği bahadırlar kendi halkının kahramanıdırlar. Çobanoğlu (2007: 103) “karşı kahraman” kavramını kullanarak konuya daha da açıklık getirmiştir. Biz de düşman tipi yerine karşı kahraman tipi kavramını kullanmasını daha uygun bulduk.

Düşman tipi içerisinde düşman han ve savaşçılar, genç  kız  için savaş,  bilgelik için rekabet, olağandışı varlıklar değerlendirilebilir. Bunlardan özellikle bilgelik için rekabete girme aynı zamanda genç-yaşlı zıtlığı çerçevesinde bilgi-bilgisizlik, tecrübe-tecrübesizlik olarak görülmektedir. Daha fazla  büyülü sözlere sahip  olanın diğerini alt ettiği Kalevala destanında Väinämöinenin üstünlük sağlamaya çalışan Joukahaineni yendiği görülür.

Başkurtların Ural Batır destanının başkahramanı iki kardeşten küçük olanının olumlu özellik sergilemesi, Kalevala destanında da iki kardeşten küçük olanın mağduriyetinin yanında ağabeyinden intikam alarak, onu öldürmesi genel itibariyle destanların evrensel özelliğe sahipliğini ortaya koymaktadır.

Louhi Pohjolanın kadını güçlü büyülere sahip, kötülüğün  sembolü  olma özelliğine sahip Kaleva halkı ile sürekli çatışma halinde olan Pohjola halkının temsilcisi konumundadır. Destanın giriş kısmında Louhinin kuvvetli büyülere sahip olduğu ve öleceği hakkında bilgi verilir (Obuz ve Obuz 1965: 2). Destanın başlangıcında bu bilgi olumsuz davranış sergileyen ve kötü niyetli karakterlerinin öleceğinin açıklanmasıdır.

Destanlarda statüsel farklılıklar, sosyal çatışmaları doğurabilmektedir. Destan kahramanının sosyo-kültürel açıdan diğer karakterlerden üst bir yapıda olması destan kurgusu açısından gereklidir. Kahramanın anne ve babasının kahraman dünyaya gelene kadar yaşlanmış olması ve toprakları koruyacak, gözetecek bir batır tipinin ortaya çıkmasını gerekli kılmaktadır. İdeal kişi olarak addedilen kahraman fiziki ve diğer sosyal hakları açısından diğer kişilerden üstündür ancak bu durum Kalevala destanındaki başkahraman olan Väinämöinen için farklıdır. Çünkü Väinämöinen fiziki güç yerine büyüsel güce sahip bir özellik taşımaktadır.

Bu özelliği ile de alperen tipinden beklenen fiziki gücün tasviri yer almaz. Kale- vala destanında kahramanlık eylemi Väinämöinen ve Joukahainen, Väinämöinen ve

Antero Vipunen, Lemminkainen ve Lemminkaineni ortadan kaldırmaya yönelik mücadeler olma üzere üç örnekte yer alır (Karkala 2002: 51). Bayat (2005: 112) “ideal kahramanın mitte sahip olduğu olağanüstü ilahi güç arkaik destanlarda olağanüstü fiziksel güç” olarak belirtilir. Bu belirlemeye göre Kalevaladaki kahramanların fizik- sel gücün yerini büyü gücünün alması, olağanüstü ilahi güç olarak kabul edilebilir. Çünkü Türk destanlarındaki fiziksel gücün ön planda oluşu Kalevala  destanında yerini bilgelik derecesine bırakmaktadır.

Kalevala destanında Pohjolanın genç kızı için Pohjolanın kadını Louhi tarafından sunulan zor şartların yerine getirilmesinin yanında kız için fiziksel bir savaştan bahsedilmez. Destanda dört ana erkek karakterden Väinämöinen bilgeliği, Ilmarinenin demirciliği, Lemminkainenin çapkınlığı ve Joukahainen’in tecrübesizce yapmış olduğu rekabeti düşman safında olmayan özelliklerdir. Pohjola halkı ile olan çatışmaların temelinde Sampoya sahip olabilme yatmaktadır. Bu yüzden, savaş alanlarına dair detaylı bilgiler yer almamaktadır.

Düşman olan tiplerde destanda başkahramanın hak ettiği statüye sahip olmasını sağlamaktadır. Kalevaladaki düşman tipleri genellikle Pohjolanın genç kızına ulaşmak için başkahraman olan Väinämöinen ile karşı karşıya gelen karakterler olmuştur. Bu tipleri düşman yerine rakip olarak isimlendirmek daha doğru olacaktır. Çünkü aynı bölgeden kişiler kuzeyde yer alan karanlık yer olarak adlandırılan Pohjolada bir kız için aralarında çatışma yaşamaktadırlar. Çünkü düşman tipi destanlarda zaten belli olmakla birlikte taraflar saflarını belli ederek savaş zamanı karşılaşırlar. Ancak rakip olarak adlandırılan tipler başkası tarafından araya fesat karıştırarak, kişinin rakip olmasına neden olmasından dolayı bir nevi suni meydana gelen bir tiptir. Bu durum Väinämöinen ile Ilmarinen arasında açıkça görülmektedir (Obuz ve Obuz 1965: 197). Aynı kız için uğraş veren bu iki destan kahramanı sonunda barışçıl bir tavır sergileyerek, kızın kararına saygı duyulması gerektiği konusunda hem fikir olurlar (Obuz ve Obuz 1965: 202).

Väinämöinenin Joukahainenden daha güzel türkü sözlerine sahip olması, Jouka- hainen tarafından kıskanılmakta ve kendisine rakip oluşturmaktadır.  Joukahainen anne ve babasının Väinämöinenin kendisinden üstün olduğuna dair  verdiği  öğütleri ve Väinämöinen ile yarışa tutuşmaması konusundaki “Eğlenirler seninle, /Büyülerler, kara gömerler;/Sokarlar kafam buza, /Avuçların suda, /Donar kalır, elin kolun;/Ayakların uyuşur, /Taş kesilir, her yanını/İnce zaif delikanlı” sözler ile ikna çabalarının dinlememe- si kötü sonuç doğurmuştur (Obuz ve Obuz 1965: 24).

Joukahainenin Väinämöinen karşısında yetersizliğini anlamasına rağmen söyle- diği yalanlar ile üstün gelmeye çalışması  Väinämöineni  kızdırmaktadır.  Çünkü yer ve göğün yaratılışı ile ilgili olarak Joukahainen kendini sorumlu tutmaktadır. Oysaki yaratılışın ilk kişisi Väinämöinen olduğu ve yer-gök yaratılışının kozmik yumurta ve Ilmaatar ile gerçekleştiği bilinmektedir. Joukahainenin Väinämöinen ile savaşma teklifi Joukahainenin tecrübesizliği ve gençliğini ortaya koymaktadır. Çünkü

Väinämöinen, Joukahaineni yeneceğinden emin olması ve bu yüzden onunla savaşmama isteği Joukahainen tarafından “Yetmediyse marifetim, /Sözüme inanmıyorsan, /Kılıcım konuşacak, şimdi;/Bunak sende, koca Vainö!/Haydi gel vuruşalım, /Çık ölümün karşısına, /Koca ağızlı geveze!” sözleri ile korkaklık olarak algılanmaktadır (Obuz ve Obuz 1965: 30).

Kadın düşman tipi açısından bakıldığında Şakir İbraev (1998: 69-70) “cadı kadının bilgiçliği ataerkil döneme geçişte iyiliğin önünde engel” olarak görüldüğü bilgisini aktarmak- tadır”. “Gürcistan padişahının kızı Gülruh’un yanında yaşayan Hopnışan adlı büyücü ka- dın, istediğinde insanları ağaca veya eşeğe” döndürebilme özelliği ile düşman tipine örnek teşkil etmektedir (Şahin 2012: 570).

Olağandışı varlıkların da düşman tipi özelliği taşımaktadır. Görünüşünün mübalağalı bir büyüklükte oluşu, yaptığı kötülükler ile özümsemesi ile yer altı âlemi ile özdeşleşmesi, fiziksel bir zaferden çok büyüsel güce sahip oluşu gibi özelliklere sahip düşmanlar, kahramanın da üç dünya arasında yolculuğa çıkmasına neden olmaktadır. Bu yönü ile iyi ve kötü âlemler iç içe girdiği, geçici olarak olağan ve sıradan karakterlerin ait oldukları âlemin devamlı üyesi olduğu söylenebilir.

Väinämöinenin kayığının başta savaş istemesi, sürüngene benzetilmesi karanlık diyara yolculuğa işaret etmektedir. Çünkü bu durumun asıl nedeni Pohjolanın  ev sahibi kadının büyü yapmış olmasıdır. Yaşlı Louhi Ayazların tanrısı Pakkanen’e “buza sar gelenlerin kayığını, Lemminkainenin teknesini denizin sırtında dondur, dipsiz derinlerde, sahibi birlikte donsun” ifadeler ile hava olaylarının tanrıçasını “elimde yetişen güzel” diye seslenişinden anlaşılacağı üzere düşman karakterlerinde hâkim güçleri yönlendirebildikleri görülmektedir (Obuz ve Obuz 1966: 72).

Türk destanlardaki olağanüstü doğum ve hızlı büyüme motifine benzer olarak Kalavala’da Kullervo adlı karakter de trajik bir yaşam sürmektedir. İntikam için dünyaya geldiği söylenebilen Kullervo kötü tarafı simgeleyen kardeşi Untamodan intikamını alması iyinin kötüye karşı haklı galibiyetine örnek teşkil eder. Untamo’nun Kallervo’nun eşi hariç kardeşi Kallervo’yu ve ailesini yok etmiştir. Kallervon’un karısının bir çocuk dünyaya getirecek oluşu ile amcası Untamo’nun babasını öldürmüş olması arasında destan kahramanının öç alma epizotunu hazırlayan bir süreçtir. Alpli, savaş, intikam gibi kavramlar destan kahramanına verilen özellikler arasında yer alır. Kahramanın erken yürümesi, konuşması bir an önce babasının öcünü alma isteği ile paralellik gösterir (Obuz ve Obuz 1966: 87).

Kullervo’yu felakete sürükleyen asıl nedenin kardeşi Untamo  olduğu  ve kardeşine karşı büyük bir kin beslediği açıkça  görülmektedir.  Ailesinin  yok olduğunu düşündüğü sırada ormanda yaşlı bir kadına yaşlar ve ondan  ailesinin hayatta olduklarını öğrenir. Yaşlı kadının haberci olduğu ve doğru olduğu sanılan yanlışı ortaya çıkarmaktadır (Obuz ve Obuz 1966: 128). Motif grubu olarak “N825.3. Yardımcı yaşlı kadın” olarak Motif-İndeks’de belirtilmektedir.

Başkurt destanlarında rastlanan düşman tipinin genel nitelikleri Türk destanlarının hemen hepsinde ayniyet arz eder. Farklı olaylar etrafında kahramanda olduğu gibi, düşman tipinde de esas gaye ortaktır. Konunun başında da izah edildiği üzere kötülük; iyiliğe ulaşılması için kullanılan bir vasıta olması hasebiyle gereklidir. Destanda düşman, kahramanın varlık nedenidir.

Başka bir deyişle, ortada kaos yaratan bir unsur yani düşman yoksa kahramana gerek duyulması ya da kişinin kahraman olması mümkün değildir. Düşman tipinin nitelikleri, kahraman tipini belirleyen çizgilerin oluşmasına yardımcı olur. Tıpkı kötünün, iyiyi anlamamıza yardımcı olduğu gibi bir misyona sahiptir. Destanda yokluğu düşünülemeyecek iki unsurdan biri kahraman tipi, diğeri ise düşman tipi yani karşı kahraman tipidir.

Başkurt destanlarından Ural Batır’da babalarının “küpteki kana ağzınızı sürmeyin” diye tembihlemesine karşılık “Şülgen ve Ural”5 adlı iki kardeşin yanına “çok güzel bir kadın”ın gelip evde oturmanın yerine ava gitmeleri gerektiğini ve ava gidebilecek kadar büyümeleri için ise babalarının yasakladığı küpteki  kandan  içmeleri  gerektiğini söylemiştir. Kardeşlerden Şülgen’in bu kanı içmesi ile ayıya dönüşen Şülgen aslında “hilekâr yılan olan kadın” tarafından aslana dönüştürülmüş ve kadın üzerine binip gitmiştir (Ergun ve İbrahimov 2000: 73).

Altay destanı Er Samır’ da eşini arayan Er Samırın karşılaştığı yer altı halkının bahadırları ile savaşması düşman tipinin insan dışında olağanüstü varlıklardan da oluşabileceğini göstermektedir (Dilek 2002: 57). Özellikle arkaik destan yapısındaki kahraman ve düşman mücadeleleri insani  özellik gösteren varlıklar ve bu varlıklar  ile istenildiğinde karşılaşabilen kahramanlardan mürekkeptir. Kırgız destanı Er Töştük’te “Ay Kulak, Kün Kulak, Çoyun Kulak” adındaki yer altı âlemine ait düşman tipler Er Töştük’ün yer altına inmesinden sonra öldürüldüğü görülür (Turgunbaev 1996: 137).

Er Töştik’in destanının Kazak varyantında da Kencekey ile  evlenmesini istemeyen Peri kızının Töştiğin babası Ernazar’ın boz dişi devesini çalması ve ihtiyar kadın kılığına girip, yaşlı adamı Töştiki kendisine vermesi için boğazından sıkarak ikna etmesi, Töştiği babasının dişi deveyi oğluna tercih etmesi ile sonuçlanır (Aça 2002: 135).

Başkurt destanlarından Zayatülek ile Hıvhılıv destanında ağabeylerinin en küçük kardeşinin uçurması için seçtikleri kuşun “baykuş”, binmesi için ise “yünlü aygır” seçmeleri kendileri için ise “kartal, doğan, laçin” gibi kuşlar seçmeleri küçük kardeşi kıskandıkları ve düşman olarak gördüklerini göstermektedir (Ergun ve İbrahimov 2000: 443).

Köroğlu destanında fiziki yapısı ile de kahramanın karşısında duramayacak bi- çimde olması ile Bolu Beyi düşman tipi olarak görülmektedir. Zalim oluşu ile düş- man tip özelliğini taşıdığı görülmektedir (Kaplan vd. 1973).

Hain Tipi

Destanların her  döneminde  görülebilen  tiplerin  başında  gelen  düşman   ve yardımcı karakterlerin varlığı halk hikâyelerinde de görülmektedir. “Halk  hikâyelerindeki düşmanlığı yapanlar genellikle hain üvey ana-baba ya da öz ana-baba olarak ortaya çıkar. Yardımcı tipler arasında da derviş, pir, hızır, üçler, yediler, kırklar yer almaktadır” (Spies 1941: 55-56). Oysaki destanlardaki düşman tipinin daha çok büyük kardeşler ya da aile dışından birinin olduğu görülür. Özellikle arkaik  destanlarda  babanın bencilliğinin de evlatlarına karşı düşman gibi görünse de hain olarak nitelendirilmesi daha doğru olacaktır.

Arkaik destanlarda annenin oğlunun sürekli destekçisi, öğüt vericisi olması da anaerkil toplum kültürünün bir göstergesidir. Dönemsel değişimlerin sadece düşman ve yardımcı tiplerde değil, yaratılışa dair inanışlarda da görülmektedir. Yer ve göğün yaratılış mitlerinde yaratıcıdan umulan medet, arkaik destanlarda yaratıcı ve kahramandan beklenmiştir. Bu durumun kahramanların büyü gücüne, orta dünyadaki gelişmelere müdahale edip yön verebilmeleri ile açıklanabilir.

Altay destanı Maaday-Kara’da Erlik’in kızı Kara-Taacı’nın Kara-Kula yenik düştüğünde Kökütey-Mergen’e varacağını söylemesi düşman tipinin hainliğine örnektir (Naskali 1999: 149). Altay Buuçay’ ın karısı ve kızı Altay Buuçay’ ın yokluğunu fırsat bilip Aranay ve Şaranay’ı yurtlarına davet ederler (Dilek 2002: 206). Aynı destanda Altay Buuçayın kızı ve eşinin düşman tarafın hanının oğulları olan “Aranay” ve “Şa- ranay” ile evlenmeleri ihanetin başlangıcı gibi görünse de aslında intikamın kaçınıl- mazlığına işarettir (Dilek 2002: 209). Ölüp dirilen Altay Buuçay yapılanların hesabını Aranay ve Şaranayı öldürerek, hatalarını kabul eden kızı ve eşini ise “dokuz öküzün derisinden dolanarak yapılmış kamçısı” ile döverek sorması intikam almanın göstergesi- dir (Dilek 2002: 222).

Bir diğer Altay destanı Közüyke’de Ak Kağan’ın ölmesi ile birlikte yakın arkada- şının beşik kertmesi yapılan çocuklardan kız çocuğun babası olan Karatı Kağanın Ak Kağan’ın karısı Erke Tana’nın Közüykeyi tek başına yetiştiremeyeceğini “yurtta kalan dul kadın, Közüykeyi iyi yetiştiremez, er yapamaz, Közüyke adlı öksüz oğul, yetiştirilemez, şımarıp, hayvan gibi büyür” diyerek dünürlükten vaz geçmesi, ayrılmaz dost olarak görülen bahadırların düşman tipine dönüşmesine neden olmuştur (Dilek 2002: 316). Destanın devamında Közüykenin Karatı kağanın yurduna varması ve Közüyke için zehirli içecek hazırlaması da destanın başında Karatı Kağanın dost iken düşman tipine dönüşünü kanıtlamaktadır. Destanın sonunda Şor destanlarından Kara Per

gen’de Kan Argo adlı kız kardeşin ihanetine uğramasının yanında Tıva destanların- dan Alday Buucu, Aldın-Çaaday, Kangıbay Mergen gibi  destanlarda  da  ihanet motifi yer almaktadır (Ergun 2006: 428-429).

Kalevalada da aile içi düşmanlık yer almaktadır. Üç kardeşten ikisinin hayırlı evlat diğer üçüncüsünün ise ailesi için hayırsız evlat oluşu 31.runoda açıkça ifade edilir (Obuz ve Obuz 1966: 85-86). Untamonun kötü karaktere sahip oluşu kıskançlıkla birleşince, kardeşinin evini adamları ile talan etmeye yola açmıştır6. Untamo evi yağmalayıp, kardeşi Kalervonun hamile karısını yanlarında götürerek, ağır işlerde köle gibi çalıştırmıştır. Dünyaya gelen çocuğa Kullervo adını koyan annesi aslında amcası olan Untamonun düşmanı olarak görülmektedir. Kullervo babasının intikamı alacaktır. Untamo ve Kallervo adında iki kardeşin birbirine düşman tavırları sonrasındaki kötü kardeşin zulmü ile galip gelmesi  ardından  intikam alacak ölen babanın çocuğu aile içi ihanetin ortaya çıkardığı bir durumdur. Kalevala destanında olduğu gibi “kıskançlık ve hırs Ak-Köbön”ü en yakın arkadaşı Alıp- Manaş”ı düşman olma boyutuna getirmesi Türk destanlarının farklı zamanlarda teşekkül edenlerinde dahi var olan bir olgudur (Ergun 1997: 117).

Diğer yandan Türk destanlarında kıskançlığın aile içinde olmasının yanında, yardımcı tiplerinde hain tipine dönüşümü görülür. Dede  Korkut  destanlarından Dirse Han Oğlu Boğaç Han destanında Boğaç adını alan Dirse Hanın oğluna hanlık verildiğinde babasının “kırk yiğidini anmaz oluşu neticesinde kırk yiğit kıskandı” ve ba- basını oğluna karşı kışkırtmaya karar verdiler (Gökyay 2006: 37; Ergin 1964: 7).

Bunun yanında kız kardeşler arasında küçük kız kardeşin diğerleri tarafından kıskanılması sıkça görülmektedir. Genellikle bir şeye sahip olmanın yaş sırasına göre olacağı inancı, kıskançlığın ortaya çıkmasına neden olmaktadır. Boktu-Kiriş, Bora- Şeeley destanında küçük kardeşin çocuklarının diğer iki ablası tarafından denize atıldığı görülür (Ergun ve Aça 2004: 302). Bir diğer Tıva Destanı Aldın-Çaagay’da da yine büyük kız kardeşin, küçük kardeşlerini kıskanması nedeniyle düşman ile işbir- liği yaptığı görülür (Ergun ve Aça 2004: 525-526).

Hakas destanı Huban Arığ destanında altı yaşındaki çocuğu Picen Arığ ablasının öldürüp ak kayanın içerisine attığı görülür. Bunun yanında Picen Arığ halkının yönetimini ele geçirdikten sonra sert idaresi ile halkını ölmüş hayvan etiyle besleyip, güzel kıyafet giydirmemesi, zor hayata mecbur etmesi kadının kötü  bir  han  olduğunu gösterir (Özkan 1997: 61).

Kazak destanı Er Töştik’de Ernazarın sekiz oğlunun sahip oldukları sürüleri ot- latmak için daha verimli yerlere götürmelerinin ardından bir daha kardeşlerden haber alınamaz. Yaşlı kadının atın düştüğünü yedikten kısa süre sonra hamile kalır

ve doğan çocuğa Töştik adı verilir. Töştik en küçük kardeştir ve ağabeylerinin varlı- ğından bihaberdir. Bu destanda küçük kardeşin abileri ile olan çatışması destanın başında sekiz ağabeyin kaybolması ile olmamıştır. Ancak küçük kardeşin diğerlerin- den daha değerli olduğu dokuz kızı olan bir kadının en küçük kızı Kencekeyin en değerlisi olduğunu ve Töştiğinde annesi tarafından kardeşleri arasında en çok değer verdiği oğlunun Töştik olduğunun ifade edilmesi kardeşler arasındaki düşmanlığın küçüğe gösterilen ihtimam ile başladığını göstermektedir (Aça 2002: 131).

Babanın düşmanlığı da destanlar arasında sıkça görülür. Kazak Türklerine ait Er Töştik destanında babanın ihaneti ile karşılaşılır. Babanın dişi deveyi peri kızından geri almak için Peri kızının oğlunu nasıl yakalayacağının yolunu öğretmiştir. Töşti- ğin “oku ile okunun ucunu sivrilttiği eğesi olmadan bir yere gidemeyeceği” bilgisini verme- si kendi canının oğlundan daha kıymetli olduğunu açıklamaktadır (Aça 2002: 134).

Altay destanlarından Ak Tayçı’da Ak Bökönün oğlunu altmış kulaç kuyruklu Ak Börüye vermesi babanın kendi canını kurtarmak için oğlunu feda etmesi ile açıklanır (Dilek 2002: 114-115). Aslında bu destanda babanın karakteri ve gücü sınanmıştır. Çünkü Ak Börü şekline bürünen Ak Bökünün Erlik tarafından yer altına götüren ilk oğludur ve Ak Bökünün ad arayışı esnasında bağırmasını yer altından Erliğin duyması ve Ak Börünün aslında kardeşi olan Ak Tayçıyı kurtarması durumu söz konusudur.

Kozın Erkeş destanında da yardımcı tip görünümünde iken sonradan ihanet eden Kodur Uul yer alır. Kozın Erkeş’in eşinin ondan hoşlanan Kodur Uuldan yardım istemesi, Kodur Uul’un bu durumu fırsata çevirme düşüncesi ile kutsal kavağın altında uyuyan Kozın Erkeşi öldürmeyi amaçlamaktadır. Ancak uyuyan bahadıra kötülük gelmemesi de destanda “atılan oklardan Kozın Ekeş görünmez” olması ile açıklanabilir (Dilek 2002: 287).

Ali Osman ABDURREZZAK Gazi Türkiyat, Bahar 2014/14: 189-223

Kaynakça ve İleri Okuma için http://dergipark.ulakbim.gov.tr/gaziturkiyat/article/view/5000108931

 

Yüzüklerin Efendisi romanında yer alan en önemli karakterlerin hangi mitolojilerden alındığını karşılaştırmalı ve detaylı olarak anlatan inceleme-araştırma çalışması yayımlandı. Bugüne kadar sayısız araştırma yapıldı. Kitaplar, makaleler yazıldı. Ancak tam anlamıyla deşifre edilemedi. Bu konuda rehber bir kitap olacak. Kısacası, Tolkien’in romanı yazarken yaptığı kokteyli nasıl hazırladığını göreceksiniz. Bunun yanında Türk kültürünün diğer kültürlerle olan derin bağlarını da. Röportaj için buraya tıklayın. Kitabı imzalı satın almak için buraya tıklayın.

LEAVE A REPLY

Please enter your comment!
Please enter your name here