Giriş
Basketbolda diz hər hücumda və müdafiədə dəfələrlə yüklənir: oyunçu sürətlənir, qəfil dayanır, istiqamətini dəyişir və havada təmasdan sonra yerə enir. Bu hərəkətlər əzələlərlə yanaşı, diz oynağını sabit saxlayan bağlara, menisklərə və vətərlərə də yük salır. Buna görə diz zədəsi mövsümə ciddi təsir göstərə bilər. Ancaq zədənin adı təkbaşına oyunçunun nə vaxt qayıdacağını müəyyən etmir.
Geri dönüşdə təqvimdəki tarixdən daha vacib sual budur: idmançı əvvəlki hərəkətləri ağrısız və nəzarətli şəkildə, hətta yorğun halda da təhlükəsiz yerinə yetirə bilirmi? Reabilitasiya zədənin növünə, müalicə üsuluna və oyunçunun funksional göstəricilərinə uyğun qurulmalıdır. Tələsik qərar oyunçunu qısa müddətdə heyətə qaytara bilər, amma tam hazır olmayan dizin yenidən zədələnməsi fasiləni uzada bilər.
Oyunçu və komanda baxımından
Komanda üçün diz zədəsi yalnız bir mövqedə boşluq yaranması demək deyil. Əsas topdaşıyan oyunçunun hərəkət məhdudiyyəti hücumun tempini dəyişə, müdafiədə geniş sahəni örtən oyunçunun yoxluğu isə rotasiyalara əlavə yük yarada bilər. Məşqçi bu itkini digər oyunçuların dəqiqələrini artırmaqla kompensasiya etsə də, bu, komandanın oyun ritminə və ehtiyat oyunçularının roluna təsir edir.
Oyunçunun fərdi vəziyyəti isə mövqedən daha mürəkkəbdir. Mərkəz oyunçusunun təkrar sıçrayışlardan və fiziki təmasdan sonra yerə enməsi ilə müdafiəçinin sürətli yan addımları dizə fərqli tələblər qoyur. Diz zədəsi alan iki basketbolçunun məşq təcrübəsi, əvvəlki zədələri, əzələ gücü və oyundakı rolu fərqli ola bilər. Buna görə onların bərpa planları da eyni cədvəl üzrə irəliləməməlidir.
Bu prosesdə komanda həkimi, ortoped və fizioterapevt arasında məlumat mübadiləsi vacibdir. Ağrının azalması toxumanın tam sağaldığı və dizin oyun sürətindəki yükə hazır olduğu anlamına gəlmir. Məşqçi tibbi qiymətləndirməni əvəz etmir. Onun rolu oyunçunun meydançadakı reaksiyalarını izləmək və yükün tədricən artırılmasına şərait yaratmaqdır.
Əsas amillər
Əsas amillərdən biri zədənin növü və ağırlığıdır. Yüngül burxulma ilə ön çarpaz bağın qopması eyni bərpa planı tələb etmir. Menisk zədəsində qərar onun yerləşməsindən və ölçüsündən, eləcə də seçilən müalicə üsulundan asılıdır. Diz zədəsi zamanı müayinə nəticələri və klinik əlamətlər birlikdə qiymətləndirilməlidir; dönüş vaxtını yalnız ağrıya və ya görüntüləmə hesabatına əsasən müəyyən etmək düzgün deyil. Hər bir diz zədəsi üçün müalicə və məşqə qayıdış qərarı fərdi qiymətləndirməyə əsaslanmalıdır.
Əməliyyatsız müalicə zamanı da istirahət tək məqsəd deyil. Hərəkət amplitudasını qorumaq, şişkinliyi nəzarətdə saxlamaq, bud və çanaq əzələlərinin gücünü tədricən bərpa etmək planın vacib hissəsidir. Cərrahiyyə tələb olunarsa, əməliyyat sonrası bərpa dövründə toxumanın sağalması ilə yanaşı gücü, tarazlığı və hərəkətə inamı da bərpa etmək lazımdır. Hər iki halda yük simptomlara və mütəxəssis qiymətləndirməsinə əsasən artırılır.
Fizioterapiya, yəni fizyoterapiya, adətən mərhələlərlə aparılır. Diz zədəsi olan oyunçuda əvvəlcə ağrı və şişkinlik azaldılır, sonra dizin hərəkəti və əzələ gücü bərpa olunur. Növbəti mərhələlərdə təkayaqlı tarazlıq, yerə enmə texnikası, sürətlənmə və istiqamət dəyişmə kimi basketbola yaxın tapşırıqlar əlavə edilir. Növbəti mərhələyə yalnız əvvəlkisi problemsiz tamamlandıqda keçilir. Məşq zamanı ağrı və şişkinliyin artması yükün çox sürətlə artırıldığını göstərə bilər.
Geri dönüş vaxtı ilə bağlı ümumi rəqəmlər yalnız təxmini istiqamət verir. Kiçik zədələrdə oyunçu bir neçə həftəyə məşqlərə qayıda bilər. Meniskə müdaxilənin növündən asılı olaraq bərpa həftələrdən aylara qədər çəkə bilər. Ön çarpaz bağ əməliyyatından sonra isə tam rəqabətli basketbola dönüş çox vaxt 9–12 ay və ya daha uzun çəkir. Diz zədəsi zamanı bu müddətlər zəmanət deyil: qərarda müalicə planı, simptomlar və funksional göstəricilər mühüm rol oynayır.
Oyunçunun bərpası təqvimlə deyil, ölçülə bilən göstəricilərlə qiymətləndirilməlidir. Diz zədəsindən sonra şişkinliyin olmaması, tam hərəkət amplitudası, zədələnmiş ayaqda yetərli güc və təkayaqlı tullanma-enmə zamanı hərəkətə nəzarət vacib göstəricilərdir. Komanda məşqinə qayıdanda oyunçu əvvəlcə məhdud tapşırıqları, sonra təmassız, daha sonra isə tam təmaslı məşqləri yerinə yetirməlidir. Tək bir məşqi problemsiz başa vurmaq onun oyuna hazır olduğunu sübut etmir. Oyunçu bərpası müddəti bu göstəricilərin ardıcıl yaxşılaşmasına əsasən dəyərləndirilməlidir. Diz zədəsi keçirmiş oyunçunun yükə reaksiyası məşqdən sonra da izlənməlidir.
Matç ssenarisi
Təsəvvür edək ki, diz zədəsi alan əsas müdafiəçi komanda məşqlərinə qayıdıb, amma hələ oyundakı tam sürətlə istiqamət dəyişməyib. Məşqçi onu dərhal matç heyətinə daxil etsə, komanda rotasiyada üstünlük əldə edə bilər. Bununla belə, oyun dəqiqələrinin və yüksək intensivlikli epizodların sayı əvvəlcədən məhdudlaşdırılmalıdır. Qərar tibbi heyətin rəyi və oyunçunun məşqdəki reaksiyası nəzərə alınaraq verilməlidir.
Oyunçu qaçış və sıçrayışları rahat yerinə yetirsə də, yorulduqca eniş texnikası pozulursa, bu, onun hələ tam oyuna hazır olmadığını göstərir. Əksinə, tam məşq yükünü ardıcıl günlərdə problemsiz keçirməsi, ertəsi gün isə ağrı və şişkinlik yaşamaması növbəti addıma keçməyə əsas verə bilər. Matçdakı rolu da mərhələli artırılmalıdır: əvvəl qısa və idarə olunan dəqiqələr, sonra vəziyyətə uyğun daha çox oyun vaxtı.
Nəticə
Basketbolçunun diz zədəsindən sonra əsas məqsədi mümkün qədər tez deyil, təhlükəsiz və davamlı şəkildə meydana qayıtmaqdır. Dəqiq reabilitasiya proqramı, yükün tədricən artırılması və funksional yoxlamalar oyunçunun meydançada özünə inamını bərpa etməsinə kömək edir. Diz zədəsi zamanı bərpa müddəti zədənin növündən və fərdi irəliləyişdən asılıdır. Buna görə qərar yalnız təqvimə, komandanın ehtiyacına və ya oyunçunun özünü yaxşı hiss etməsinə əsaslanmamalıdır.